Σεραφείμ Ρόουζ: Γ’ ΜΕΡΟΣ 2ης Διάλεξης – Ο Ρομαντισμός

Φωτογραφία: Αρχείο ΕΟΔ

Συγγραφέας: ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΡΑΚΑΚΗΣ

Γ’ ΜΕΡΟΣ της 2η Διάλεξη του Σεραφείμ Ρόουζ Ο "Ρομαντισμός"

Κάτι ακόμη συνέβη. Η Ορθόδοξη παράδοση δεν περιορίστηκε μόνο στον ορθολογισμό· άρχισε επίσης να αναμειγνύεται με τον ρομαντισμό. Το στοιχείο των παγανιστικών θρύλων που εισχώρησαν σε Ορθόδοξους Βίους Αγίων την εποχή αυτή είχε ως αποτέλεσμα ορισμένοι Βίοι, παρότι διασώζονται στις δικές μας πηγές, όταν τους συγκρίνεις με τους αντίστοιχους μεσαιωνικούς λατινικούς, να μοιάζουν εντελώς αγνώριστοι. Ας πάρουμε για παράδειγμα τον Άγιο Χριστοφόρο[1]. Για τη ζωή του δεν γνωρίζουμε πολλά· ξέρουμε όμως ότι ήταν στρατιώτης, ότι μαρτύρησε και υποβλήθηκε σε βασανιστήρια. Στον βίο του υπάρχουν θαύματα, όπως το ξύλινο ραβδί του που βλάστησε, στοιχεία απόλυτα συμβατά με την Ορθόδοξη αγιολογική παράδοση.

Αλλά υπάρχει ένα βιβλίο του 13ου αιώνα, πολύ διαδεδομένο στη Δύση, Ο χρυσός θρύλος (Golden Legend), μια συλλογή βίων Αγίων, αντίστοιχη με τα ημερήσια συναξάρια του Δημητρίου του Ροστώφ[2]. Μόνο που Ο χρυσός θρύλος μετατρέπει τους βίους σε καθαρά παραμύθια. Όχι απλώς σε διηγήσεις θαυμάτων, αλλά σε ιστορίες που μοιάζουν με φανταστικές αφηγήσεις. Και εκεί, στο 13ο αιώνα, την κορύφωση του Μεσαίωνα, πριν από την Αναγέννηση, παρουσιάζεται ο βίος του Αγίου Χριστοφόρου σε μια μορφή που, διαβάζοντάς την, δεν ξέρεις καν για ποιον Άγιο γίνεται λόγος.

Σύμφωνα, λοιπόν, με αυτό τον «βίο», ο Άγιος Χριστοφόρος ήταν ένας βάρβαρος που αποφάσισε να βρει τον ισχυρότερο βασιλιά του κόσμου για να τον υπηρετήσει. Βρίσκει έναν βασιλιά «μεγαλοπρεπή και δυνατό», τον υπηρετεί, χαίρεται που μπορεί να δείξει την ανδρεία του. Μέχρι που ένας γητευτής, ένας τροβαδούρος, εμφανίζεται στο παλάτι και τραγουδάει, αναφέροντας συχνά τον διάβολο. Κάθε φορά που ακούγεται το όνομα του διαβόλου, ο βασιλιάς κάνει τον σταυρό του. Ο Χριστοφόρος απορεί.

— «Γιατί κάνεις τον σταυρό σου όταν ακούς το όνομα του διαβόλου;»

— «Είμαι Χριστιανός και τον φοβάμαι.»

— «Τον φοβάσαι; Άρα ο διάβολος είναι πιο δυνατός από εσένα. Θα πάω να τον υπηρετήσω!»

Σεραφείμ Ρόουζ: Β’ ΜΕΡΟΣ 2ης Διάλεξης – Ο Σχολαστικισμός

                Φωτογραφία: Αρχείο ΕΟΔ

Συγγραφέας: ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΡΑΚΑΚΗΣ

Β’ ΜΕΡΟΣ της 2η Διάλεξη του Σεραφείμ Ρόουζ Σχολαστικισμός

Ο καημένος ο Θωμάς Ακινάτης[1] έχει δεχθεί τόσο πολλή κριτική από εμάς τους Ορθόδοξους, που θα έπρεπε πραγματικά να τον διαβάσουμε για να δούμε τι λέει ο ίδιος· διότι, ακόμη και μια μικρή ανάγνωση αποκαλύπτει ξεκάθαρα την υποκειμενική κοσμοθεωρία του: τι είδους ερωτήσεις θέτει, πώς τις απαντά, και ποιο είναι το σχήμα της συλλογιστικής του. Έχει βέβαια ένα τεράστιο έργο, νομίζω πως ολόκληρο υπάρχει πια στα αγγλικά, σε περίπου είκοσι τόμους, τη Summa Theologica, όπου υποτίθεται ότι περιλαμβάνονται όλα όσα πρέπει να γνωρίζει ο άνθρωπος: για τον Θεό, τον άνθρωπο, τον διάβολο, τον κόσμο, το τέλος του κόσμου, την αρχή του κόσμου, τα πάντα. Και τα έχει όλα διαιρεμένα σε διάφορα «ζητήματα» και κατηγορίες.

Και εδώ είναι ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο συλλογίζεται. Ρωτά, για παράδειγμα, την ερώτηση:

«Είναι ο διάβολος άμεσα η αιτία της αμαρτίας του ανθρώπου;»

Ξέρουμε πως ο διάβολος ενεργεί πάνω μας και ότι ο άνθρωπος πέφτει στην αμαρτία· και αυτός θέτει κάθε λογής ερωτήματα για το πώς ακριβώς συμβαίνει αυτό. Γι’ αυτό λοιπόν ρωτά συγκεκριμένα αν ο διάβολος είναι άμεσα η αιτία της αμαρτίας του ανθρώπου. Ένας Ορθόδοξος συγγραφέας θα έλεγε απλά: Φυσικά πρέπει να αγωνιστούμε· ο διάβολος προσπαθεί να μας δελεάσει, αλλά δεν μπορούμε να πειραστούμε πέρα από τη δύναμή μας. Έχουμε πολλά κείμενα που το δείχνουν αυτό: Αγίους Πατέρες, Αγία Γραφή κ.λπ. Θα επιχειρήσουμε τώρα μια συστηματική προσέγγιση στο ερώτημα.

Πρώτα απ’ όλα, στη μέθοδο του Σχολαστικισμού πρέπει να υπάρχουν αντιρρήσεις· όπως ακριβώς στη διαδικασία αγιοκατάταξης υπάρχει ο “συνήγορος του διαβόλου”, ο οποίος συγκεντρώνει κάθε αρνητικό στοιχείο για τον υποψήφιο άγιο, ακόμη και επινοεί πράγματα, προσπαθώντας να επιβληθεί επί των αποδείξεων. Και με αυτόν τον τρόπο, υποτίθεται ότι, έχοντας και τα υπέρ και τα κατά, θα είσαι αντικειμενικός και θα φτάσεις τελικά στην αλήθεια.

Έτσι, έχουμε την

«Αντίρρηση Πρώτη: Φαίνεται ότι ο διάβολος είναι άμεσα η αιτία της αμαρτίας του ανθρώπου».

Την παραθέτει επειδή είναι ακριβώς το αντίθετο απ’ αυτό που ο ίδιος θέλει να αποδείξει.

«Διότι η αμαρτία συνίσταται άμεσα σε μια πράξη της επιθυμίας· αλλά ο Ιερός Αυγουστίνος λέει ότι ο διάβολος εμπνέει στους φίλους του κακές επιθυμίες· και ο Βέδας[2], σχολιάζοντας αυτό, λέει ότι ο διάβολος τραβά τον νου προς κακές επιθυμίες. Και ο Ισίδωρος[3] λέει ότι ο διάβολος γεμίζει τις καρδιές των ανθρώπων με κρυφές ηδονές. Άρα ο διάβολος είναι άμεσα η αιτία της αμαρτίας».

Φυσικά, όλα αυτά μπορούν εύκολα να απορριφθούν, διότι παραθέτει ανθρώπους που ποτέ δεν εννοούσαν αυτά που ο “αντιρρησίας” θέλει να τους αποδώσει. Βλέπετε λοιπόν ήδη ότι πρέπει κανείς να κάνει λογικές ακροβασίες και να κατασκευάσει μονόπλευρα επιχειρήματα. Κι όμως το επιτρέπει· τα εντάσσει ως “επιχειρήματα” ώστε να τα αντικρούσει.

Ύστερα παρουσιάζει μια δεύτερη αντίρρηση:

Σεραφείμ Ρόουζ: Α’ ΜΕΡΟΣ 2ης Διάλεξης – Ο Μεσαίωνας

Φωτογραφία: Αρχείο ΕΟΔ

Συγγραφέας: ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΡΑΚΑΚΗΣ

Μια σειρά διαλέξεων για την πνευματική ιστορία της νεότερης εποχής, δηλαδή από την εποχή του Σχίσματος της Ρώμης και εξής.

Η 2η Διάλεξη του Σεραφείμ Ρόουζ θα χωριστεί σε μικρότερα τμήματα, ώστε να μην μπερδεύεται ο αναγνώστης

Α' Μέρος: Εισαγωγή

Β' Μέρος: Σχολαστικισμός

Γ' Μέρος: Ρομαντισμός

Δ' Μέρος: Νέα αντίληψη για την Αγιότητα

Ε' Μέρος: Ιωακείμ του Φιόρε

Στ' Μέρος: Μεσαιωνική Τέχνη

Ζ' Μέρος: Πολιτική

Α’ ΜΕΡΟΣ - Εισαγωγή

Τώρα αρχίζει μια σειρά διαλέξεων για την πνευματική ιστορία της νεότερης εποχής, δηλαδή από την εποχή του Σχίσματος της Ρώμης και εξής. Δεν θα παρουσιάσουμε μια «ιστορία των πνευματικών ρευμάτων» με την αυστηρή έννοια. Θα επισημάνουμε μάλλον τις τάσεις και τα κινήματα που έχουν ιστορική σημασία, που εκφράζουν το πνεύμα κάθε εποχής και δείχνουν την κατεύθυνση των μελλοντικών εξελίξεων.  Θα προσπαθήσουμε να ξεχωρίσουμε τα ουσιώδη από τα δευτερεύοντα· τα χαρακτηριστικά δηλαδή που αποκαλύπτουν τη βαθύτερη φιλοσοφία των καιρών και παραμένουν ζωντανά από εποχή σε εποχή, από απόψεις που εξαρτώνται απλώς από παροδικά γεγονότα. Για παράδειγμα, δεν μας ενδιαφέρει το γεγονός ότι ορισμένοι Φραγκισκανοί πνευματικοί πίστευαν πως ο Φρειδερίκος Β΄[1] ήταν ο Αντίχριστος ή ότι ο κόσμος θα τελείωνε το 1260· ούτε ότι τον 19ο αιώνα ο Γουίλιαμ Μίλλερ[2] όριζε συγκεκριμένη ημέρα το 1844 για τη Δευτέρα Παρουσία. Εκείνο που μας απασχολεί είναι οι χιλιαστικές αντιλήψεις που κρύβονται πίσω από αυτές τις ανόητες προβλέψεις, διότι αυτές οι αντιλήψεις εξακολουθούν να επηρεάζουν το πώς βλέπουμε τον κόσμο σήμερα.

Θα επαναλάβω κάτι που είπα στην εισαγωγική διάλεξη: ο λόγος που κάνουμε αυτή τη μελέτη δεν είναι απλώς για να ξεχωρίσουμε τι είναι αληθινό και τι ψεύτικο, να απορρίψουμε το ψεύτικο και να κρατήσουμε το αληθινό, διότι όλα όσα θα εξετάσουμε εδώ είναι, με την ορθόδοξη θεώρηση, λανθασμένα. Το κρίσιμο, όμως, είναι να καταλάβουμε γιατί είναι λανθασμένα και πώς απομακρύνθηκαν από την αλήθεια. Αν το κατανοήσουμε αυτό, τότε θα έχουμε μια εικόνα για το τι πραγματικά συμβαίνει στον κόσμο σήμερα και ποιο πνευματικο-νοητικό οικοδόμημα έχουμε απέναντί μας και καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε.

Βέβαια, όταν λέω ότι όλα όσα θα συζητήσουμε είναι «λανθασμένα», το εννοώ από καθαρά ορθόδοξη άποψη. Σε σύγκριση με όσα συμβαίνουν στον κόσμο σήμερα, όλα αυτά τα παλιά κινήματα, από τον Θωμά Ακινάτη[3] μέχρι τη μεσαιωνική τέχνη και την τέχνη της Αναγέννησης, έχουν πολύ μεγαλύτερη αξία. Ωστόσο, πίσω από όλα αυτά υπάρχει μια συνολική κοσμοθεώρηση, μια βαθιά θεώρηση του κόσμου που τα γέννησε· και εκεί μπορούμε να διακρίνουμε καθαρά πώς ο δυτικός κόσμος άρχισε να απομακρύνεται από την Ορθοδοξία.

Η ιστορία της Δύσης από το Σχίσμα της Ρώμης αποτελεί ένα λογικό και συνεκτικό σύνολο· και οι αντιλήψεις που κυριαρχούν στον σύγχρονο άνθρωπο είναι άμεσο αποτέλεσμα των ιδεών που επικράτησαν ήδη από τον 13ο αιώνα.

Και τώρα που η δυτική φιλοσοφία κυριαρχεί σε ολόκληρο τον κόσμο και όλες οι άλλες παραδόσεις έχουν ουσιαστικά παρασυρθεί από αυτήν, μόνο η Ορθόδοξη Χριστιανική φιλοσοφία έχει ακόμη πραγματική δύναμη. Αυτό σημαίνει ότι όσα συνέβησαν στη Δύση τα τελευταία εννιακόσια χρόνια αποτελούν το κλειδί για να κατανοήσουμε τι συμβαίνει σε ολόκληρο τον κόσμο σήμερα.

Ο ίδιος ο όρος “Μεσαίωνας” είναι ενδιαφέρων, διότι υπάρχει μόνο στη Δύση. Όλοι οι άλλοι πολιτισμοί — είτε χριστιανικοί, όπως ο βυζαντινός ή ο ρωσικός, είτε μη χριστιανικοί, όπως ο κινεζικός ή ο ινδικός — χωρίζονται ουσιαστικά σε δύο περιόδους: την αρχαία περίοδο, όταν λειτουργούσαν με τη δική τους φιλοσοφία, κοσμοθεώρηση και παράδοση· και τη νεότερη περίοδο, όταν παρασύρθηκαν και κατακλύστηκαν από τη Δύση. Και δεν υπάρχει καμία ομαλή μετάβαση από τη μία κατάσταση στην άλλη· είναι απλώς το γεγονός ότι ο ένας πολιτισμός καταπνίγεται από τον άλλον.