Άλλος ένας ανώνυμος. Αφού κ. Χ.Α. θέλετε να υπερασπίσετε τον μητρ. Τυχικό, γιατί το κάνετε ανώνυμα; Γιατί δεν λέτε το όνομά σας, ώστε το κείμενό σας να έχει περισσότερο κύρος;
Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἀδικία, ἡ πατερικὴ στάση καὶ τὸ ὅριο τῆς ὑπακοῆς.
Ἁγ. Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, ἄλλοι Πατέρες καὶ ἡ θεολογικὴ ἀξιολόγηση τῆς προσφυγῆς κατὰ ἀδίκων συνοδικῶν πράξεων.
……………………………………
Εἰσαγωγή
Στην ιστορία της Εκκλησίας, η σύγκρουση ανάμεσα στην κανονική τάξη, την εκκλησιαστική εξουσία και τη δικαιοσύνη δεν είναι ούτε σπάνια ούτε περιθωριακή. Αντιθέτως, αποτελεί έναν από τους βασικότερους άξονες της πατερικής εμπειρίας. Η Εκκλησία δεν αγιοποιεί θεσμούς, αλλά πρόσωπα· και τα πρόσωπα αυτά συχνά βρέθηκαν σε σύγκρουση με συνόδους, επισκόπους ή ακόμη και πατριάρχες.
Στο πλαίσιο αυτό, συχνά επικαλείται κανείς τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο ως παράδειγμα «σιωπηλής αποδοχής της αδικίας» και «μη διεκδίκησης δικαιωμάτων». Η επίκληση αυτή χρησιμοποιείται για να υποστηριχθεί ότι κάθε κληρικός ή επίσκοπος που θεωρεί πως αδικήθηκε από συνοδική απόφαση οφείλει να σιωπήσει πλήρως, να μην προσφύγει πουθενά και να αποδεχθεί την κατάσταση ως δήθεν «αγιοπατερικό ήθος».
Το ερώτημα που τίθεται — και το οποίο πραγματεύεται το παρόν άρθρο — είναι το εξής:
Είναι αυτή η ανάγνωση του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου θεολογικά και ιστορικά ορθή;
Και επιπλέον:
Ταυτίζεται πράγματι η αγιότητα με την κατάργηση κάθε κανονικού και νομικού μέσου υπεράσπισης από την αδικία;
…………………………………….
Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος: ἱστορικὴ ἀκρίβεια καὶ ὄχι ἁγιογραφικὴ μυθοποίηση
1.1 Δεν «σιώπησε» απέναντι στην αδικία
Ο Άγιος Γρηγόριος δεν αποδέχθηκε ποτέ ότι η απομάκρυνσή του ήταν δίκαιη. Στα ποιήματα και τους λόγους του, ιδίως στα αυτοβιογραφικά ποιήματα (De Vita Sua), καταγράφει με εντυπωσιακή ειλικρίνεια:
• τη λύπη του,
• την αίσθηση αχαριστίας,
• την πικρία από τη συμπεριφορά επισκόπων,
• τη μετατροπή της εκκλησιαστικής ζωής σε πεδίο φιλοδοξιών.
Αυτό σημαίνει ότι:
δεν έχουμε μπροστά μας έναν άνθρωπο που «δικαίωσε» την αδικία,
αλλά έναν άνθρωπο που την αναγνώρισε, την ονόμασε και την κατέγραψε.
………………………………….
1.2 Δεν διεκδίκησε τον θρόνο, αλλά υπερασπίστηκε την αλήθεια
Ο Άγιος Γρηγόριος:
• δεν αγωνίστηκε να κρατήσει την εξουσία,
• αλλά δεν παραδέχθηκε ότι κακώς κατείχε τον θρόνο.
Αυτή η διάκριση είναι θεολογικά κρίσιμη.
Η παραίτησή του:
• δεν ήταν μετάνοια για δήθεν κανονικό σφάλμα,
• αλλά εκούσια θυσία για την ειρήνη της Εκκλησίας.
Ο ίδιος λέει ξεκάθαρα:
«Οὐ τὸν θρόνον ποθῶ, ἀλλὰ τὴν εἰρήνην».
……………………………………….
2. Ἡ πατερικὴ παράδοση ΔΕΝ ταυτίζει τὴν ὑπακοὴ μὲ τὴν ἀνομία
Η ιδέα ότι ο άδικα κατηγορούμενος επίσκοπος οφείλει να μη χρησιμοποιήσει κανένα κανονικό ή νομικό μέσο δεν έχει πατερική βάση.
2.1 Το δικαίωμα του ἐκκλήτου στην Εκκλησία
Από τον 4ο αιώνα, η Εκκλησία αναγνωρίζει το δικαίωμα του ἐκκλήτου:
• δηλαδή της προσφυγής σε ανώτερη εκκλησιαστική κρίση,
• όταν η τοπική σύνοδος λειτουργεί άδικα ή προκατειλημμένα.
➡ Κανόνες:
• Κανών Θ΄ και ΙΖ΄ της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου
• Κανών Γ΄ της Συνόδου Σαρδικής
Η προσφυγή:
• δεν είναι ανταρσία,
• αλλά θεσμοθετημένο μέσο προστασίας της δικαιοσύνης.
……………………………………
3. Ἄλλοι Ἅγιοι ποὺ ΔΕΝ σιώπησαν
3.1 Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος
• Προσέφυγε,
• έγραψε επιστολές,
• κατήγγειλε αντικανονικές διαδικασίες,
• δεν αποδέχθηκε ότι η καθαίρεσή του ήταν δίκαιη.
Και όμως είναι Άγιος.
…………………………………..
3.2 Ἅγιος Ἀθανάσιος ὁ Μέγας
• Προσέφυγε επανειλημμένα,
• κατήγγειλε συνόδους ως ληστρικές,
• απευθύνθηκε ακόμη και στον αυτοκράτορα.
Και όμως είναι Πατέρας της Ορθοδοξίας.
……………………………………
3.3 Ἅγιος Φώτιος ὁ Μέγας
• Αντιστάθηκε,
• προσέφυγε,
• ανέτρεψε αντικανονικές αποφάσεις.
Και όμως τιμάται ως άγιος και στύλος της Εκκλησίας.
…………………………………………
4. Ἡ σιωπὴ καὶ ἡ προσευχὴ ΔΕΝ ἀκυρώνουν τὴν προσφυγή
Η πατερική παράδοση ποτέ δεν έθεσε την προσευχή σε αντίθεση με τη δικαιοσύνη.
Ο άγιος:
• προσεύχεται για να μη μισήσει,
• προσφεύγει για να μη νομιμοποιηθεί το άδικο.
Αυτό ακριβώς έκανε:
• ο Αθανάσιος,
• ο Χρυσόστομος,
• και σε διαφορετικό ύφος, ο Γρηγόριος.
……………………………………..
5. Τὸ θεολογικὸ σφάλμα τοῦ ἐπιχειρήματος «οἱ ἅγιοι δὲν διεκδικοῦσαν»
Το επιχείρημα αυτό:
Αγιοποιεί την αδικία, όχι την αγιότητα.
Μετατρέπει την ταπείνωση σε εργαλείο φίμωσης.
Παραβλέπει ότι οι Κανόνες γράφτηκαν για να προστατεύουν από αυθαιρεσία.
Ο Άγιος Γρηγόριος:
• παραιτήθηκε,
• αλλά δεν απαγόρευσε ποτέ σε άλλους να προσφύγουν.
………………………………….
Συμπέρασμα
Η επίκληση του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου για να απαιτηθεί:
• σιωπή,
• απουσία προσφυγής,
• αποδοχή άδικων διαδικασιών,
δεν είναι πατερική ερμηνεία, αλλά ιδεολογική χρήση αγίου.
Η Εκκλησία:
• δεν σώζεται με την καταστολή της αλήθειας,
• ούτε αγιάζεται με άδικες δίκες.
Οι άγιοι:
• δεν λάτρεψαν την εξουσία,
• αλλά ούτε υπέταξαν την αλήθεια στην εξουσία.
Χ.Α Θεολόγος
