Ἀρχαιοτάτη ὑπῆρχεν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἑορτή ἡ Ἐπιφάνεια καλουμένη ἤ τά Ἐπιφάνια, Θεοφάνεια ἤ τά Θεοφάνια, ὑποδηλοῦσα οὐ μόνον τήν κατά σάρκα γέννησιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἀλλά καί τήν ἐν τῷ Ἰορδάνῃ φανέρωσιν αὐτοῦ ὡς Θεοῦ (1), τούτου δ’ ἕνεκα συνεωρτάζοντο αἱ δύο ἐορταί, ἡ τῆς Χριστοῦ γεννήσεως καί ἡ τῶν Θεοφανείων, καί μόλις ἀπό τοῦ τέλους τοῦ Δ’ αἰῶνος ἐπῆλθεν ὁ χωρισμός τῶν ἑορτῶν.
Ἐν Ἱεροσολύμοις ἐπεβραδύνθη ὁ χωρισμός οὗτος, ὡς καταφαίνεται ἐκ τῆς κατά τόν στ’ αἰώνα εἰδήσεως Κοσμᾶ τοῦ Ἰνδικοπλεύστου λέγοντος ὅτι «οἱ Ἱεροσολυμῖται… ταῖς Ἐπιφανείοις ποιοῦσι τήν γένναν» (2), ὄντως δέ σ.355 «Καίτοι γέ οὔπω δέκατον ἐστιν ἔτος καθ’ ὅν χρόνον ἔγραφεν ἡ Συλβία, ἐν Ἱεροσολύμοις συνεωρτάζετο ἔτι ἡ ἑορτή τῶν Χριστουγέννων μετά τῆς Ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου τῇ 6 Ἰανουαρίου, πρώτην δέ φορὰν ἀπό τῆς ἀνευρέσεως τοῦ χειρογράφου αὐτῆς ἐγνώσθη ἡ εἴδησις, ὅτι ἐπί 8 ἡμέρας ἐπανηγυρίζετο ἡ ἑορτή αὕτη ὡς καί ἡ τοῦ Πάσχα καί ἡ τῆς Πεντηκοστῆς (3). Ἐτελεῖτο δέ ἡ πανήγυρις αὐτῆς ἐν Βηθλεέμ, ὅπου κατά τήν νύκτα ἐν τῷ Σπηλαίῳ τῆς γεννήσεως ἐτέλει ὁ Ἐπίσκοπος Ἱεροσολύμων, ἐπειδή ἡ Βηθλεέμ λίαν μεταγενεστέρως εἶχεν ἴδιον ἐπίσκοπον (4), τήν λειτουργίαν. Συγχρόνως ὅμως ἐπανηγυρίζετο ἡ ἑορτή καί ἐν τοῖς λοιποῖς προσκυνήμασι, κατά τάς τρεῖς πρώτας ἡμέρας ἐν τῷ Γολγοθᾷ, τήν τετάρτην ἡμέραν ἐπί τοῦ ὄρους τῶν Ἐλαιῶν, τήν πέμπτην ἐν Βηθανίᾳ, τήν ἕκτην ἐν Σιών, τήν ἑβδόμην ἐν τῷ Ναῷ τῆς Ἀναστάσεως καί τήν ὀγδόην ἐν τῷ τοῦ Σταυροῦ, συνέρρεε δέ κατά τάς ἡμέρας ἐκείνας ἄπειρον πλῆθος ἐκ τῶν πέριξ εἰς Ἱερουσαλήμ διά τάς πανηγύρεις τῶν ὀκτώ ἡμερῶν. Κατά τήν διάρκειαν αὐτῶν οἱ μοναχοί τῆς Βηθλεέμ ἀδιαλείπτως ἐλιτάνευον ἐν τῷ Ναῷ αὐτῆς καί ἐτέλουν τάς καθωρισμένας τελετὰς ἐν τῷ ἱερῷ Σπηλαίῳ (5).
Μετά τήν ἀνωτέρω ἑορτήν, ἐν Ἱεροσολύμοις ἑωρτάζετο τῇ 14ῃ Φεβρουαρίου ἤ τῆς Ὑπαπαντῆς ἑορτή, ἥτις ἦτο κατ’ ἀρχάς ἐπιτόπιος Ἱεροσολυμιτική ἑορτή, ἐπεκράτησε δ’ ἐν μέν τῇ Δύσει τελευτοῦντος τοῦ ε’ ἐν δέ τῇ Ἀνατολῇ ἀρχομένου τοῦ στ’ αἰῶνος (6). Κατ’ αὐτήν ἐν τῷ Ναῷ τῆς Ἀναστάσεως οἱ πρεσβύτεροι καί ὁ Ἐπίσκοπος ἡρμήνευον τό Εὐαγγέλιον τῆς ἡμέρας, ἐτέλουν δέ τήν θείαν λειτουργίαν μετά Ἐκκλησιαστικῆς τάξεως ὁμοίας πρός τήν τοῦ ἁγίου Πάσχα, ἥτις ἦν ὅλως ἐξαιρετικῶς πανηγυρική ὡς καί σήμερον.
Αὕτη βεβαίως ἦτο ἡ μεγίστη τῶν ἑορτῶν, ἀλλά προηγεῖτο αὐτῆς ἡ νηστεία τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς, ἥτις ἐν διαρκείᾳ ὀκτώ ἑβδομάδων ἐτελεῖτο ἐν Ἱεροσολύμοις μόνον ἐπί 41 ἡμέρας, διότι ἀπηγορεύετο ἡ νηστεία κατά Σάββατον καί Κυριακήν πλήν τοῦ Μ. Σαββάτου, οὕτως ὥστε ἐπί δύο ἡμέρας καθ’ ἑκάστην ἑβδομάδα διεκόπτετο ἡ νηστεία (7). Τακτική νηστεία ἦτο κυρίως τό τρώγειν ἅπαξ τῆς ἡμέρας μόνον, ἀλλ’ ὑπῆρχε μεγάλη ποικιλία ἐν τῇ τηρήσει αὐτῆς, διότι οἱ «ἀποτακτίται» ἰδίως ἐτήρουν αὐστηροτάτην νηστείαν, τινές μέν ἔτρωγον ἀνά δύο ἤ ἀνά τρεῖς ἡμέρας, ἄλλοι δέ ἅπαξ τῆς ἑβδομάδος. Οὗτοι ἦσαν οἱ λεγόμενοι «ἑβδομαδάριοι» οἵτινες ἔτρωγον κατά Σάββατον, μετά τήν κοινωνίαν τῶν ἀχράντων μυστηρίων καί κατά Κυριακήν. Οὔτ’ ἐπηνοῦντο οἱ ὑπερβολικῶς νηστεύοντες, σημειοῖ ἡ Συλβία, οὔτ’ ἐψέγοντο οἱ ὀλίγον νηστεύοντες, διότι ἡ ἐφαρμογή τοῦ καθήκοντος τῆς νηστείας ἐξηρτᾶτο ἐκ τῆς πνευματικῆς καί ἠθκῆς καταστάσεως ἑκάστου.
