Η Σφαγή των Νηπίων από τον Ηρώδη: Όταν ο άνθρωπος κατηγορεί τον Θεό για τα δικά του εγκλήματα

Η Σφαγή των Νηπίων από τον Ηρώδη: Όταν ο άνθρωπος κατηγορεί τον Θεό για τα δικά του εγκλήματα

Αντί να φορτώνουμε στον Θεό τις θηριωδίες του ανθρώπου, ας ψάξουμε τους «Ηρώδηδες» που σκορπίζουν τον θάνατο ως την εποχή μας

Συντάκτης: Ελευθέριος Ανδρώνης

Ένας από τους πιο κλασσικούς εξυπνακισμούς που επιστρατεύουν ανέκαθεν οι θεομάχοι, αφορά το δραματικό ιστορικό γεγονός που η Εκκλησία μας μνημονεύει σήμερα, 29 Δεκεμβρίου. Τη σφαγή των 14.000 νηπίων από τον ημιπαράφρονα βασιλιά της Ιουδαίας, Ηρώδη τον Μέγα (73 – 4 π.Χ.), όπου το «μέγας» θα μπορούσε να δικαιολογηθεί μόνο αν ακολουθηθεί από τη λέξη «αντίχριστος».

Βλέποντας τον Χριστό ως απειλή για την κληρονομική βασιλεία του, ο αιμοσταγής Ηρώδης έδωσε εντολή να φονευθούν όλα τα νήπια της Βηθλεέμ και των περιχώρων, από 2 ετών και κάτω.

Όσοι ζητούν να επινοήσουν «αδικίες» του Θεού για να ανακουφίσουν τις δικές τους, διερωτώνται υποκριτικά γιατί επίτρεψε ο Χριστός να γίνει μια τέτοια ανήκουστη σφαγή «για χάρη του», ενώ ο ίδιος βγήκε θαυματουργικά αλώβητος. Τι Θεός είναι αυτός – λένε- που ανέχθηκε μια τέτοια θηριωδία για να επιβιώσει μόνο Εκείνος.

Ο σκοτισμός του νου τους είναι τέτοιος που δεν τους επιτρέπει να δουν ότι το ερώτημα έχει νόημα μόνο αν αντιστραφεί: Τι ανθρωπότητα είναι αυτή που έφτασε να εξοντώσει 14.000 παιδάκια από δαιμονική λύσσα εναντίον του Χριστού; 

Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Μεγάλου Φωτίου για τον Ηρώδη, τους Μάγους και τη σφαγή των νηπίων

Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Μεγάλου Φωτίου για τον Ηρώδη, τους Μάγους και τη σφαγή των νηπίων

Βασίλειος Γ. Βοξάκης, Θεολόγος καθηγητής

            Ο Άγιος Φώτιος, γνωστός και ως Μέγας Φώτιος, αποτελεί έναν από τους  διαπρεπέστερους Πατέρες της Εκκλησίας. Υπήρξε μια έξοχη Εκκλησιαστική προσωπικότητα, στον οποίο η Εκκλησία δικαίως απέδωσε τον σπάνιο τίτλο του Μεγάλου. Ποικίλο και αξιοθαύμαστο υπήρξε το έργο του Μεγάλου Φωτίου, εκτεινόμενο σε πολλούς τομείς: Θεολογικό, φιλολογικό, ποιμαντικό, ιεραποστολικό κ.α.¹ Στο κείμενο αυτό όμως θα εστιάσουμε στο κατ’ εξοχήν ερμηνευτικό του έργο, γνωστό ως «Αμφιλόχια», και πιο συγκεκριμένα στις Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του στις σχετικές αναφορές τού κατά Ματθαίον Ευαγγελίου για τον Ηρώδη, τους Μάγους και τη σφαγή των νηπίων.

         Όταν ο Βασίλειος ο Μακεδών έμεινε μόνος του στον θρόνο μετά τη δολοφονία του Μιχαήλ του Γ΄ και στην προσπάθειά του να κερδίσει την υποστήριξη της μερίδος των πιστών στον καθαιρεθέντα Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιγνάτιο, προκάλεσε την εκθρόνιση του Φωτίου από τον Πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως το 867.

Ἡ σφαγὴ τῶν νηπίων ἀπὸ τὸν Ἡρώδη – Ὁ συμβολισμὸς τῶν 14.000 νηπίων

Πατρῶνος Γεώργιος, Ὁμοτ. Καθηγητής τοῦ Παν/μίου Ἀθηνῶν

Ὅλα σχεδὸν τὰ παρακάτω, λήφθηκαν ἀπὸ τὸ ἄρθρο τοῦ ὁμότιμου καθηγητῆ τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν Γεωργίου Π. Πατρώνου, μὲ τίτλο: “Ἡ σφαγὴ τῶν νηπίων κατὰ τὴν Καινὴ Διαθήκη”, ποὺ δημοσιεύθηκε στὸ ἔνθετο περιοδικὸ “Ἱστορικά” (Νὸ 216), τῆς Ἐλευθεροτυπίας 18 Δεκεμβρίου 2003 σέλ. 34-41.

*****

Ἡ ἑορτὴ πρὸς τιμὴν “τῶν 14.000 ἀναιρεθέντων νηπίων”, ἀποτελεῖ γιὰ πολλοὺς ἀπίστους σκάνδαλο, καθὼς ὁ ἀριθμὸς τῶν νηπίων ποὺ δολοφόνησε ὁ Ἡρώδης γιὰ νὰ σκοτώσει τὸν Χριστό, ἦταν πολὺ μικρότερος. Ὅμως, οἱ ἄνθρωποι αὐτοί ἀγνοοῦν, ὄχι μόνο τὴ βαθύτερη σημασία τοῦ γεγονότος τῆς σφαγῆς τοῦ Ἡρώδη ἀλλὰ καὶ τὶς συμβολικὲς διαστάσεις τοῦ ἀριθμοῦ αὐτοῦ.

*****

Τί δείχνει ἡ ἱστορία

Ὑπὸ τοὺς αὐστηροὺς ὅρους τῆς ἐπιστημονικῆς ἱστορικῆς ἀκρίβειας, ὁ ἀριθμὸς τῶν 14.000 θανατωθέντων νηπίων κατὰ τὴν παράδοση δημιουργεῖ – ἀκόμα καὶ γιὰ τὰ δεδομένα τοῦ δολοφόνου Ἡρώδη- ἀνυπέρβλητα προβλήματα. Σύμφωνα μὲ τὶς πληροφορίες πού μᾶς παρέχουν οἱ πηγὲς καὶ ἰδιαίτερα ὁ Ἰουδαῖος ἱστορικὸς Φλάβιος Ἰώσηπος – σύγχρονος τῶν Εὐαγγελιστῶν Λουκᾶ καὶ Ἰωάννη – καὶ ἄρα καλὸς γνώστης τῆς ἐποχῆς τῶν εὐαγγελικῶν γεγονότων – ἡ κωμόπολη τῆς ἀρχαίας Βηθλεὲμ καὶ τὰ περίχωρά της θὰ πρέπει τότε νὰ εἶχαν πληθυσμὸ ἴσως λίγο μεγαλύτερο ἀπὸ χιλίους κατοίκους. Ἡ σφαγὴ τῶν ἀρρένων νηπίων “ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω” δὲν θὰ ἦταν, ἑπομένως, στὴν πραγματικότητα δυνατὸ νὰ ἀφορᾶ περισσότερα ἀπό 30 ἤ τὸ ἀνώτατο 40, μὲ βάση τὰ στατιστικὰ δεδομένα ποὺ προκύπτουν ἀπὸ τὴν πληθυσμιακὴ κατανομὴ τῆς συγκεκριμένης περιοχῆς.

Ἕνας τέτοιος ἀριθμὸς θὰ καθιστοῦσε πολὺ πιὸ πιθανὸ, κατὰ τοὺς ἱστορικούς, ὁ Ἡρώδης νὰ ἀποτόλμησε ὄντως ἀκόμη ἕνα τραγικὸ ἐγχείρημα, προκειμένου νὰ διασφαλίσει τὴν ἐξουσία του ἀπὸ τὴν ἔσω καὶ ὑποθετικὴ ἀπειλῆ τῆς ἐμφανίσεως ἑνὸς διεκδικητῆ τοῦ θρόνου. Ἡ “ἀναίρεση” μερικῶν δεκάδων νηπίων, ἄσημων ἀγροτικῶν οἰκογενειῶν μίας ἀπομακρυσμένης καὶ ἀγνοημένης περιοχῆς, δὲν θὰ ἀποτελοῦσε “παρὰ μόνο ἕνα μικρὸ καὶ ἀσήμαντο ἐπεισόδιο” στὸν βίο καὶ τὴν πολιτεία του, ὅπως εὔστοχα παρατηρεῖ ἕνας σύγχρονος ἐρευνητής, ἕνα πταῖσμα σὲ σύγκριση μὲ τὰ ἄλλα του ἐγκλήματα, ποὺ δὲν ἐπιβάρυνε αἰσθητὰ τὸν ἤδη μακρὺ κατάλογο τῶν θυμάτων τῆς καχυποψίας του καὶ δὲν διαφοροποιοῦσε ἰδιαίτερα τὴν οὕτως ἢ ἄλλως ἔκρυθμη τοπικὴ κατάσταση, ὥστε νὰ προκαλέσει τὴν παρέμβαση τῆς Ρώμης στὸ συγκεριμένο ζήτημα.

Μνήμη των αναιρεθέντων υπό του Ηρώδου αγίων νηπίων: Ο Ιερός Χρυσόστομος για την σφαγή των νηπίων

 

Ο ΙΕΡΟΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΦΑΓΗ ΤΩΝ ΝΗΠΙΩΝ [:Ματθ.2,13-23]

   «Τότε Ἡρῴδης ἰδὼν ὅτι ἐνεπαίχθη ὑπὸ τῶν μάγων, ἐθυμώθη λίαν, καὶ ἀποστείλας ἀνεῖλε πάντας τοὺς παῖδας τοὺς ἐν Βηθλεὲμ καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῆς ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω, κατὰ τὸν χρόνον ὃν ἠκρίβωσε παρὰ τῶν μάγων(:Τότε ο Ηρώδης, όταν είδε ότι οι μάγοι τον εξαπάτησαν και τον ξεγέλασαν, θύμωσε πολύ. Έστειλε λοιπόν στρατιώτες, οι οποίοι σκότωσαν όλα τα παιδιά που ήσαν στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρα και τα σύνορά της, από ηλικία δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με το χρονικό διάστημα που εξακρίβωσε από τους μάγους)»[Ματθ.2,13].

     Δεν έπρεπε βέβαια ο Ηρώδης να οργιστεί αλλά να φοβηθεί και να μαζευτεί και να εννοήσει ότι επιχειρεί ακατόρθωτα πράγματα. Δεν συγκρατείται όμως. Όταν η ψυχή είναι αχάριστη και ανεπίδεκτη δεν υποχωρεί σε κανένα από τα φάρμακα, που δίνει ο Θεός. Ιδού, παρατήρησε και τούτον πώς συναγωνίζεται τους προηγούμενούς του σε κακία· προσθέτει φόνο στους φόνους και παντού τρέχει κατά κρημνού. Σαν να ήταν κυριευμένος από κάποιον δαίμονα της οργής αυτής και του μίσους. Δεν υπολογίζει κανένα, μανιάζει και εναντίον των μάγων που τον γέλασαν, αφήνει την οργή του να ξεσπάσει κατά των παιδιών, που δεν τον είχαν σε τίποτε βλάψει και αποτολμά στην Παλαιστίνη ένα δράμα συγγενικό με όσα είχαν τότε συμβεί στην Αίγυπτο[:Αναφέρεται εδώ ο Ιερός Χρυσόστομος στην διαταγή του Φαραώ να θανατώνονται όλα τα αρσενικά παιδιά που γεννούσαν οι Ισραηλίτες: βλ. Εξοδ.1,15 κ.ε.]. Διότι λέγει: «Καὶ ἀποστείλας ἀνεῖλε πάντας τοὺς παῖδας τοὺς ἐν Βηθλεὲμ καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῆς ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω, κατὰ τὸν χρόνον ὃν ἠκρίβωσε παρὰ τῶν μάγων (:Έστειλε λοιπόν στρατιώτες, οι οποίοι σκότωσαν όλα τα παιδιά που ήσαν στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρα και τα σύνορά της, από ηλικία δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με το χρονικό διάστημα που εξακρίβωσε από τους μάγους)»[Ματθ.2,16].

Ο ΙΕΡΟΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΦΑΓΗ ΤΩΝ ΝΗΠΙΩΝ [:Ματθ.2,13-23]

Μνήμη των αναιρεθέντων υπό του Ηρώδου αγίων νηπίων: Ο Ιερός Χρυσόστομος για την σφαγή των νηπίων

 

   «Τότε Ἡρῴδης ἰδὼν ὅτι ἐνεπαίχθη ὑπὸ τῶν μάγων, ἐθυμώθη λίαν, καὶ ἀποστείλας ἀνεῖλε πάντας τοὺς παῖδας τοὺς ἐν Βηθλεὲμ καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῆς ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω, κατὰ τὸν χρόνον ὃν ἠκρίβωσε παρὰ τῶν μάγων (:Τότε ο Ηρώδης, όταν είδε ότι οι μάγοι τον εξαπάτησαν και τον ξεγέλασαν, θύμωσε πολύ. Έστειλε λοιπόν στρατιώτες, οι οποίοι σκότωσαν όλα τα παιδιά που ήσαν στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρα και τα σύνορά της, από ηλικία δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με το χρονικό διάστημα που εξακρίβωσε από τους μάγους)» [Ματθ.2,13].

     Δεν έπρεπε βέβαια ο Ηρώδης να οργιστεί αλλά να φοβηθεί και να μαζευτεί και να εννοήσει ότι επιχειρεί ακατόρθωτα πράγματα. Δεν συγκρατείται όμως. Όταν η ψυχή είναι αχάριστη και ανεπίδεκτη δεν υποχωρεί σε κανένα από τα φάρμακα, που δίνει ο Θεός. Ιδού, παρατήρησε και τούτον πώς συναγωνίζεται τους προηγούμενούς του σε κακία· προσθέτει φόνο στους φόνους και παντού τρέχει κατά κρημνού. Σαν να ήταν κυριευμένος από κάποιον δαίμονα της οργής αυτής και του μίσους. Δεν υπολογίζει κανένα, μανιάζει και εναντίον των μάγων που τον γέλασαν, αφήνει την οργή του να ξεσπάσει κατά των παιδιών, που δεν τον είχαν σε τίποτε βλάψει και αποτολμά στην Παλαιστίνη ένα δράμα συγγενικό με όσα είχαν τότε συμβεί στην Αίγυπτο [:Αναφέρεται εδώ ο Ιερός Χρυσόστομος στην διαταγή του Φαραώ να θανατώνονται όλα τα αρσενικά παιδιά που γεννούσαν οι Ισραηλίτες: βλ. Εξοδ.1,15 κ.ε.]. Διότι λέγει: «Καὶ ἀποστείλας ἀνεῖλε πάντας τοὺς παῖδας τοὺς ἐν Βηθλεὲμ καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῆς ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω, κατὰ τὸν χρόνον ὃν ἠκρίβωσε παρὰ τῶν μάγων (:Έστειλε λοιπόν στρατιώτες, οι οποίοι σκότωσαν όλα τα παιδιά που ήσαν στη Βηθλεέμ και σε όλα τα περίχωρα και τα σύνορά της, από ηλικία δύο ετών και κάτω, σύμφωνα με το χρονικό διάστημα που εξακρίβωσε από τους μάγους)» [Ματθ. 2,16].

Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Μεγάλου Φωτίου για τον Ηρώδη, τους Μάγους και τη σφαγή των νηπίων

Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Μεγάλου Φωτίου για τον Ηρώδη, τους Μάγους και τη σφαγή των νηπίων

Βασίλειος Γ. Βοξάκης, Θεολόγος καθηγητής

          Ο Άγιος Φώτιος, γνωστός και ως Μέγας Φώτιος, αποτελεί έναν από τους  διαπρεπέστερους Πατέρες της Εκκλησίας. Υπήρξε μια έξοχη Εκκλησιαστική προσωπικότητα, στον οποίο η Εκκλησία δικαίως απέδωσε τον σπάνιο τίτλο του Μεγάλου. Ποικίλο και αξιοθαύμαστο υπήρξε το έργο του Μεγάλου Φωτίου, εκτεινόμενο σε πολλούς τομείς: Θεολογικό, φιλολογικό, ποιμαντικό, ιεραποστολικό κ.α.¹ Στο κείμενο αυτό όμως θα εστιάσουμε στο κατ’ εξοχήν ερμηνευτικό του έργο, γνωστό ως «Αμφιλόχια», και πιο συγκεκριμένα στις Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του στις σχετικές αναφορές τού κατά Ματθαίον Ευαγγελίου για τον Ηρώδη, τους Μάγους και τη σφαγή των νηπίων.

         Όταν ο Βασίλειος ο Μακεδών έμεινε μόνος του στον θρόνο μετά τη δολοφονία του Μιχαήλ του Γ΄ και στην προσπάθειά του να κερδίσει την υποστήριξη της μερίδος των πιστών στον καθαιρεθέντα Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιγνάτιο, προκάλεσε την εκθρόνιση του Φωτίου από τον Πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως το 867. Ο Φώτιος όχι μόνο απομακρύνθηκε από τον Πατριαρχικό θρόνο, αλλά και φυλακίσθηκε σε Μονή στις ακτές του Βοσπόρου, όπου διέμεινε επί μία τριετία. Εκεί, παρά τις ταλαιπωρίες του και τις θλίψεις του, δεν παρέμεινε αργός. Μέσα στο κελί, όπου κρατούνταν υπό περιορισμό, δεν έχασε την πίστη του στον Θεό ούτε απογοητεύθηκε, αλλά εκμεταλλεύθηκε με τον καλύτερο τρόπο τον άφθονο χρόνο που αναγκαστικά είχε. Έτσι λοιπόν επιδόθηκε στη σύνταξη του εκτενέστερου και ενός από τα εκλεκτότερα Θεολογικά συγγράμματά του. Το έργο αυτό είναι γνωστό ως «Αμφιλόχια ή λόγων ιερών συλλογή, εν η ζητήματα της θείας Γραφής διαλύεται». Όσο ακόμα ήταν Πατριάρχης, ο φίλος του, Αμφιλόχιος Μητροπολίτης Κυζίκου, του είχε υποβάλει ένα κατάλογο με πλήθος θεολογικών ερωτημάτων παρακαλώντας τον να δώσει σ’ αυτά απαντήσεις. Ο Μέγας Φώτιος με βάση τις πλούσιες θεολογικές του γνώσεις και την αξιοθαύμαστη θύραθεν παιδεία του συνέταξε το έργο αυτό «εν τω καιρώ των πειρασμών»² υπονοώντας τις δοκιμασίες που ακολούθησαν την εκθρόνισή του. Στο σύγγραμμα αυτό δίνει απαντήσεις σε 326 ερωτήσεις. Οι απορίες αυτές αφορούν θέματα δογματικά, φιλοσοφικά, φιλολογικά, ιστορικά και ως επί τω πλείστον ερμηνευτικά της Αγίας Γραφής. Στις 326 απαντήσεις του στο σύγγραμμα αυτό ο πολυγραφότατος αυτός Πατήρ της Εκκλησίας, όπως είχε επισημάνει ο καθηγητής Πατρολογίας Παναγιώτης Χρήστου, διαπραγματεύεται τα θέματα : «με κριτικήν δύναμιν, δογματικήν ακρίβειαν και πρωτοτυπίαν»³. Από τα 326 συνολικά ερωτήματα περίπου τα 260 αφορούν απορίες ερμηνευτικού περιεχομένου. Τα ερμηνευτικά προβλήματα, για τα οποία τίθενται τα ερωτήματα αυτά, αφορούν χωρία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης. Πρόκειται για χωρία δυσχερή ως προς την κατανόηση ή φαινομενικά αντιφάσκοντα με άλλα χωρία της Αγίας Γραφής. Ο Άγιος Φώτιος στη σύνταξη του έργου του αυτού επωφελείται από τα ερμηνευτικά υπομνήματα παλαιοτέρων Πατέρων και Εκκλησιαστικών συγγραφέων, συμβάλλοντας όμως σημαντικά και εκείνος, γεγονός που τον κατατάσσει μεταξύ των διαπρεπέστερων ερμηνευτών της Ορθοδόξου Θεολογίας. Επειδή η αφορμή για τη σύνταξη του έργου τού δόθηκε από τον Αμφιλόχιο Κυζίκου, αυτό έμεινε γνωστό ως «Αμφιλόχια».

Στα «Αμφιλόχια» ο Μέγας Φώτιος καλείται να απαντήσει στο ερώτημα ΤΖ΄ «δια τι επικελεύεται ο Ηρώδης τοις εις προσκύνησιν ήκουσι του Σωτήρος ημών Χριστού μάγοις, ‘‘ακριβώς εξετάσατε, λέγων, περί του παιδίου, επάν δε εύρητε, απαγγείλατέ μοι, ίνα καγώ ελθών προσκυνήσω αυτώ’’»⁴ Δηλαδή γιατί προτρέπει ο Ηρώδης τους Μάγους, που είχαν φθάσει μέχρι εκεί προκειμένου να προσκυνήσουν τον Σωτήρα, λέγοντάς τους «αφού ερευνήσετε προσεκτικά για το παιδί, όταν το βρείτε αναγγείλετέ μου την είδηση, για να έλθω και εγώ να το προσκυνήσω».

Όπως είναι γνωστό από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, οι Μάγοι οδηγήθηκαν από τον αστέρα, ο οποίος ήταν άγγελος κατά την Χρυσοστομική ερμηνεία, μέχρι τα Ιεροσόλυμα, όπου και χάθηκε, προκειμένου να τους αναγκάσει να μπουν στην πόλη. Ο Ηρώδης, όταν πληροφορήθηκε ποιον αναζητούσαν οι Μάγοι και αφού έλαβε σχετικές πληροφορίες από τους Αρχιερείς, κάλεσε τους Μάγους στα Ανάκτορά του για να μάθει περισσότερα από αυτούς. Στο τέλος του διαλόγου που είχε μαζί τους είπε : «ακριβώς εξετάσατε, περί του παιδίου, επάν δε εύρητε, απαγγείλατέ μοι, ίνα καγώ ελθών προσκυνήσω αυτώ»⁵.