Ο Οικουμενισμός προχωρά τόσο δυναμικά που ορισμένες
Εκκλησίες χρησιμοποιούν τον όρο «Αδελφή Εκκλησία» σε
σχέση με άλλες Ομολογίες. Ας καταλάβουμε περί τίνος πρόκειται;
Στις 10 Οκτωβρίου 2021 ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής κ.κ. Θεόδωρος Β΄ στην συνάντηση με τον επικεφαλής της Εκκλησίας της
Αγγλίας Αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπουρυ Τζάστιν Γουέλμπι, είπε ότι οι Ορθόδοξοι
και οι Αγγλικανοί είναι Αδελφές Εκκλησίες. Τώρα έχει γίνει τόσο της μόδας η
χρήση τέτοιων όρων: «Μητέρα Εκκλησία», «Κόρη Εκκλησία», «Αδελφή Εκκλησία» που η
αρχική σημασία αυτών των όρων άρχισε να χάνεται.
Η αρχική σημασία των όρων
Για όσους επιθυμούν να εξερευνήσουν αυτό το θέμα με
περισσότερες λεπτομέρειες, προτείνουμε το βιβλίο: E. Lann. «Εκκλησία-αδελφή
και Εκκλησία-μητέρα στην κατανόηση της αρχαίας Εκκλησίας».
Αν αναλογιστούμε την εποχή των τριών πρώτων, ή και
περισσότερων, αιώνων του Χριστιανισμού, θα δούμε ότι ο όρος «Μητέρα Εκκλησία»
σήμαινε αποκλειστικά την παλαιοχριστιανική αποστολική κοινότητα στην
Ιερουσαλήμ. Υπάρχουν πολλά στοιχεία για αυτό. Για παράδειγμα, ο Άγιος Ειρηναίος
της Λυών στο βιβλίο του «Κατά των Αιρέσεων» λέει για την Εκκλησία της
Ιερουσαλήμ: «Τέτοιες είναι οι φωνές της Εκκλησίας, από τις οποίες κάθε Εκκλησία
έλαβε την καταγωγή της. Τέτοιες είναι οι φωνές της μητροπολίτης των πολιτών της
Καινής Διαθήκης. Τέτοιες είναι οι φωνές των Αποστόλων. τέτοιες είναι οι φωνές
των μαθητών του Κυρίου».
Πρέπει να σημειωθεί ότι μιλάμε συγκεκριμένα για την
κοινότητα της Ιερουσαλήμ, και όχι για την Τοπική Εκκλησία της Ιερουσαλήμ όπως
την αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Στους πρώτους αιώνες, κάθε χριστιανική κοινότητα
ήταν μια τοπική Εκκλησία (για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τη δομή της
αρχαίας Εκκλησίας, δείτε το άρθρο «Από πού προέρχεται το Πατριαρχείο
Κωνσταντινουπόλεως;»). Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η Μητέρα Εκκλησία της
Ιερουσαλήμ είναι μια κοινότητα των πρώτων δεκαετιών του Χριστιανισμού και όχι
για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Μετά την καταστροφή της Ιερουσαλήμ το 70, οι
ντόπιοι Χριστιανοί αποχώρησαν από την πόλη και όταν μερικές δεκαετίες αργότερα
η κοινότητα επέστρεψε στην Ιερουσαλήμ, ήταν ήδη διαφορετική τόσο στην εθνοτική
της σύνθεση όσο και στη σημασία της στον χριστιανικό κόσμο.
Τα λειτουργικά κείμενα περιορίζουν περαιτέρω τον όρο
«Μητέρα Εκκλησία», ανάγοντάς τον στο υπερώο της Σιών, στο οποίο έλαβε χώρα η
συγκατάβαση του Αγίου Πνεύματος κατά των αποστόλων. «Χαίρε αγία Σιών, μητέρα
των Εκκλησιών, κατοικήσιον του Θεού, πρώτος έλαβες, άφεσιν αμαρτιών κατά την
ανάστασιν» (στιχέρα επί Κυρίου έκραξε, φωνή 8).
Αντίστοιχα, όλες οι άλλες χριστιανικές κοινότητες που
προέκυψαν ως αποτέλεσμα του αποστολικού κηρύγματος αντιμετώπιζαν η μία την άλλη
ως «Αδερφές Εκκλησίες». Ενδείξεις για αυτό υπάρχουν στην Καινή Διαθήκη, για
παράδειγμα, ο Απόστολος Ιωάννης ο Θεολόγος εκφράζεται έτσι για δύο χριστιανικές
κοινότητες: «Τα παιδιά της εκλεκτής σου αδελφής σε χαιρετούν. Αμήν» (Β’ Ιωάννη,
13). Στους μεταγενέστερους αιώνες, με την εξάπλωση της Εκκλησίας στον κόσμο, με
την εμφάνιση επισκοπικών περιφερειών, μητροπόλεων και αργότερα πατριαρχείων, οι
όροι αυτοί αρχίζουν να αλλάζουν την αρχική τους σημασία. Η χριστιανική
κοινότητα σε μια μεγαλύτερη πόλη, η οποία ασχολούνταν με ιεραποστολικό έργο σε
κοντινά χωριά και ίδρυσε εκεί κοινότητες, έγινε σε σχέση με αυτές, σαν Μητέρα
Εκκλησία, και αυτές οι κοινότητες μεταξύ τους έγιναν, πάλι, σαν Αδελφές
Εκκλησίες. Το μόριο «σαν» χρησιμοποιήθηκε γιατί στην συνείδηση των χριστιανών
εκείνης της εποχής, όλες αυτές οι διακοινοτικές σχέσεις, «Εκκλησία-Μητερα,
Αδελφή, Κόρη» και ούτω καθεξής δεν είχαν μεγάλη σημασία, άλλοι παράγοντες ήταν
πολύ πιο σημαντικοί.
Η ενσάρκωση της ενότητας και το κριτήριο της αλήθειας
Εάν σας κάνουν την ερώτηση ποια ή τι ήταν στην αρχαία
Εκκλησία η μεγαλύτερη εξουσία, το κριτήριο της ορθότητας της πίστης και ο
τελικός κριτής, τότε μπορείτε να απαντήσετε ότι είναι το Άγιο Πνεύμα που
κατέβηκε στο πάνω στο υπερώο της Σιών. Ούτε η κοινότητα της Ιερουσαλήμ, ούτε
κανένας από τους αποστόλους ξεχωριστά, και ακόμη περισσότερο ούτε η Ρωμαϊκή ή
άλλη τοπική Εκκλησία, δεν ήταν το κριτήριο όλων. Μόνο το Άγιο Πνεύμα που
ενεργεί μέσα στους Χριστιανούς. Ήταν
εντελώς ασήμαντο από ποιον ακριβώς έλαβαν το ευαγγέλιο οι κοινότητες σε
διάφορες πόλεις, ποιος απόστολος ή άλλος κήρυκας ίδρυσε την κοινότητα. Εάν το
Άγιο Πνεύμα κατέβαινε στους νεοπροσηλυτισμένους Χριστιανούς, αυτοί γίνονταν μια
κοινότητα σε καμία περίπτωση κατώτερη από οποιαδήποτε άλλη.
Ούτε η κοινότητα της Ιερουσαλήμ, ούτε κανένας από τους
αποστόλους ξεχωριστά, και ακόμη περισσότερο ούτε η Ρωμαϊκή ή άλλη τοπική Εκκλησία,
δεν ήταν το κριτήριο όλων. Μόνο το Άγιο Πνεύμα που ενεργεί μέσα στους Χριστιανούς.
Ο άγιος Απόστολος Παύλος μιλά για αυτό με κάθε
σαφήνεια: «Ποιος είναι, λοιπόν, αυτός ο Παύλος και ποιος είναι αυτός ο Απολλώς,
παρά υπηρέται και απόστολοι του Θεού, δια των οποίων σεις εγνωρίσατε και
εδεχθήκατε την πίστιν; Είμεθα υπηρέται του Θεού, ο καθένας ανάλογα με την χάριν
και τα χαρίσματα, που μας έχει δώσει ο Κυριος» (1 Κορ. 3: 5-7). Ο απόστολος
λέει για τον εαυτό του ότι μετά τη μεταστροφή του, δεν στράφηκε στους
αποστόλους για να του διδάξουν τη χριστιανική πίστη ή για να τον
εξουσιοδοτήσουν να κηρύττει, άρχισε αμέσως να κηρύττει τον Χριστό. «Οταν δε
ευδόκησεν ο πανάγαθος Θεός, ο οποίος με είχε ξεχωρίσει και προορίσει από την
κοιλίαν ακόμη της μητρός μου, και με εκάλεσε δια της χάριτος του να αποκαλύψη
εις την καρδίαν και την ψυχήν μου τον Υιόν αυτού, δια να τον κηρύττω ως Σωτήρα
εις τα έθνη, αμέσως δεν εζήτησα από κανένα άνθρωπον συμβουλήν και καθοδήγησιν
δια την μεγάλην αυτήν κλήσιν. Ούτε ανέβηκα εις τα Ιεροσόλυμα, δια να συναντήσω
και συμβουλευθώ τους Αποστόλους, που είχαν κληθή προ εμού στο αποστολικόν
έργον, αλλ’ ανεχώρησα εις τα μέρη της Αραβίας και πάλιν επέστρεψα εις Δαμασκόν»
(Γαλ. 1: 15-17).
Επιπλέον, όταν ο άγιος Απόστολος Πέτρος έκανε κάτι που
αξίζει να κατηγορηθεί (από την άποψη του Αποστόλου Παύλου), δεν δίστασε να του
ασκήσει κριτική. «Οταν δε ήλθεν ο Πετρος εις την Αντιόχειαν, φανερά και κατά
πρόσωπον του αντιστάθηκα και διεφώνησα μαζή του, διότι ήτο αξιόμεμπτος και
αξιοκατάκριτος. Το γεγονός έχει ως εξής· Πριν
έλθουν εις την Αντιόχειαν μερικοί από τους Χριστιανούς των Ιεροσολύμων, όπου
επίσκοπος ήτο ο Ιάκωβος, ο αδελφός του Κυρίου, ο Πετρος συνανεστρέφετο και
έτρωγε ελεύθερα μαζή με τους εξ εθνών Χριστιανούς. Οταν όμως ήλθαν εκείνοι,
άλλαξε αυτός τακτικήν, απέφευγε τους εξ εθνών Χριστιανούς και εξεχώριζε τον
ευατόν του, επειδή εφοβείτο μήπως σκανδαλίση τους εξ Εβραίων Χριστιανούς. Και
μαζή με αυτόν υπεκρίθησαν ότι δεν έχουν τάχα επικοινωνίαν με τους εξ εθνών
Χριστιανούς και οι άλλοι Ιουδαίοι Χριστιανοί, ώστε και αυτός ακόμη ο Βαρνάβας
παρεσύρθη εις την υποκρισίαν των. Αλλ’ όταν είδα εγώ,
ότι δεν βαδίζουν ορθώς εις την προκειμένην περίστασιν ως προς την αλήθειαν του
Ευαγγελίου, είπα στον Πετρον εμπρός εις όλους· “εάν συ, μολονότι είσαι
Ιουδαίος, ζης και φέρεσαι τώρα που έγινες Χριστιανός όπως οι εξ εθνών
Χριστιανοί και όχι όπως οι Ιουδαίοι, διατί με αυτό που κάμνεις, θέλεις να
αναγκάζης τώρα τους εξ εθνών Χριστιανούς, να υποβληθούν εις τα Ιουδαϊκά έθιμα;»
(Γαλ. 2: 11-14).
Ομοίως, ο Απόστολος Παύλος λέει για τον εαυτό του ότι
δεν είναι αυτός που έχει εξουσία, αλλά το Άγιο Πνεύμα που ζει μέσα του.
«Σήμερον δε είμαι αυτό που είμαι, δηλαδή Απόστολος, με την χάριν του Θεού. Και
η χάρις του Θεού, που μου εδόθηκε, δεν έγινε και δεν έμεινε άκαρπος. Αλλά περισσότερον
από όλους τους άλλους Αποστόλους εκοπίασα στο έργον του Ευαγγελίου, όχι δε εγώ,
αλλά η χάρις του Θεού, που είναι μαζή μου» (1 Κορ. 15:10).
Τα επόμενα μνημεία της εκκλησίας επιβεβαιώνουν αυτή τη
στάση στο ερώτημα ποιος είναι το κριτήριο της αλήθειας. Αυτό είναι το Άγιο
Πνεύμα, το οποίο εκδηλώθηκε στην ομολογία μιας αληθινής πίστης στον Χριστό από
τους ανθρώπους. Όλες οι κοινότητες που τηρούσαν αυτήν την πίστη ήταν
αποστολικές, ανεξάρτητα από το ποιος τις ίδρυσε με την ιστορική έννοια. Για
παράδειγμα, ο αρχαίος χριστιανός συγγραφέας Τερτυλλιανός λέει ότι κάποιος που
δεν μπορεί «να αποδώσει το θεμέλιό του σε κάποιον απόστολο ή αποστολικό
άνθρωπο, αλλά προέκυψε πολύ αργότερα, όπως εκείνοι που αναδύονται καθημερινά,
(ας πούμε) ότι όλοι προχωρούν σε μια κοινή πίστη και λόγω συγγένειας θεωρούνται
αποστολικοί».
Το γεγονός ότι ο Κύριος Ιησούς Χριστός ίδρυσε την
Εκκλησία του χωρίς την παρουσία κάποιας ορατής εξουσίας ή σώματος με την
υψηλότερη εξουσία είναι απόδειξη μιας ενδιαφέρουσας περίστασης που δεν δίνουν προσοχή
πολλοί άνθρωποι. Πριν το εξηγήσουμε, ας στραφούμε σε έναν γνωστό αθωνικό θρύλο
για τους «αόρατους γέροντες». Ο θρύλος λέει ότι στο Άγιο Όρος ζουν 12 μοναχοί,
οι οποίοι προσεύχονται ακατάπαυστα την Προσευχή του Ιησού, που είναι η μοναδική
τους τροφή. Αυτοί οι μοναχοί είναι οι φρουροί του Αγίου Όρους και οι
τελειότεροι ασκητές. Όταν ένας από αυτούς πεθαίνει, ένας από τους κατοίκους του
Αγίου Όρους παίρνει τη θέση του και έτσι ο αριθμός 12 παραμένει αναλλοίωτος.
Η ιδέα να οικοδομήσει κανείς μια Εκκλησία με ένα ορατό
εξουσιαστικό σώμα υποδηλώνεται: στη θέση του καθενός που έχει αναχωρήσει στον
άλλο κόσμο ενός αποστόλου από τους 12, να επιλέξετε τον επόμενο. Επιπλέον,
υπήρχε προηγούμενο: ο Ματθίας επιλέχθηκε με κλήρωση για να αντικαταστήσει τον
Ιούδα. Ωστόσο, ο Θεός τακτοποίησε την Εκκλησία διαφορετικά. Ο πρωτοπρεσβύτερος
Ιωάννης Μέγιεντορφ γράφει: «Ως «κολέγιο», οι Δώδεκα παύουν ιστορικά να υπάρχουν
μετά το θάνατο του Ιακώβ, και σύντομα όλα τα μέλη του θα εξαφανιστούν επίσης.
Έργο της κοινότητας θα είναι τότε να διατηρήσει την αποστολική μαρτυρία στην
αρχική της αγνότητα και να συνεχίσει -χωρίς ζωντανούς αποστόλους- την
ιεραποστολική και ποιμαντική της διακονία».
Η ιδέα ότι κάθε κοινότητα, κάθε επίσκοπος, κάθε
(μετέπειτα) τοπική Εκκλησία δεν μπορούσε απλώς να κληρονομήσει πνευματικά
χαρίσματα από προκατόχους, αλλά έπρεπε να επιβεβαιώσει την εξουσία της με τη
δική της πίστη και ασκητική ζωή, κυριαρχούσε στην αρχαία Εκκλησία. Αν και πολύ
νωρίς εμφανίζονται εκείνοι που θέλουν να επιβεβαιώσουν την ανωτερότητά τους από
την αποστολική καταγωγή ή τη διοικητική σημασία της ίδιας της πόλης. Αυτή η
άποψη εκδηλώθηκε περισσότερο στους Ρωμαίους επισκόπους, οι οποίοι πολύ νωρίς
άρχισαν να δηλώνουν τα αποκλειστικά προνόμιά τους, βασίζοντας τους ισχυρισμούς
τους στην προέλευση της Ρωμαϊκής Εκκλησίας από τον Απόστολο Πέτρο.
Πολύ νωρίς εμφανίζονται εκείνοι που θέλουν να
επιβεβαιώσουν την ανωτερότητά τους από την αποστολική καταγωγή ή τη διοικητική
σημασία της ίδιας της πόλης. Αυτή η άποψη εκδηλώθηκε περισσότερο στους Ρωμαίους
επισκόπους.
Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες, ας πούμε ότι,
πρώτον, ο ίδιος ο Απόστολος Πέτρος δεν είχε ποτέ ιδιαίτερες δυνάμεις μεταξύ
άλλων αποστόλων, δεύτερον, δεν ήταν Ρωμαίος επίσκοπος, και τρίτον, ιστορικά,
είναι πιο πιθανό ότι η ρωμαϊκή χριστιανική κοινότητα ιδρύθηκε από τον απόστολο
Παύλο. Αλλά (το οποίο είναι σημαντικό) ακόμη και αν δεχτούμε τις παραπάνω
υποθέσεις, εντούτοις, οι επόμενοι Ρωμαίοι επίσκοποι δεν κληρονόμησαν αυτόματα
ούτε την εξουσία του αποστόλου ούτε τα πνευματικά του χαρίσματα. Ο Τερτυλλιανός
έγραψε για αυτό τον 3ο αιώνα: «Και όσον αφορά την ποινή σου, θα ρωτήσω, από πού
βρήκες τέτοιο δικαίωμα στην απόφαση εκκλησιαστικών υποθέσεων; Ποιος είσαι εσύ
για να ανατρέψεις και να αλλάξεις την αυτονόητη πρόθεση του Κυρίου που την ανακοίνωσε
προσωπικά στον Πέτρο; Πάνω σου, είπε, θα χτίσω την Εκκλησία Μου και θα σου δώσω
τα κλειδιά, και όχι την Εκκλησία, και τα οποία θα επιτρέψεις ή θα δέσεις, αλλά
όχι αυτά που θα επιτρέψούν ή θα δεσούν». Ο ιστορικός της εκκλησίας Β.Β.
Μπόλοτοφ σχολιάζει αυτές τις λέξεις ως εξής: «Έτσι, υποθέτοντας ότι ο απ.
Πέτρος κατέλαβε κατάσταση έκτακτης ανάγκης μεταξύ των αποστόλων, είναι αδύνατο
να συμπεράνει κανείς από αυτό τα πλεονεκτήματα της Ρωμαϊκής Εκκλησίας, αφού με
το θάνατο του Πέτρου αυτά τα πλεονεκτήματα, όπως νομίζει ο Τερτυλλιανός,
τελείωσαν». Παρόμοιες σκέψεις μπορούν να βρεθούν ανάμεσα σε πολλούς αγίους της
Ανατολής, οι οποίοι διαμαρτυρήθηκαν κατηγορηματικά για τους ισχυρισμούς του
Ρωμαίου επισκόπου για την αρχηγία στην Εκκλησία.
Δεν είναι δύσκολο να δούμε ότι το ίδιο συμβαίνει
σήμερα. Ο Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος της Κωνσταντινούπολης και πολλοί (αν όχι
όλοι) της Κωνσταντινούπολης ιεράρχες τεκμηριώνουν την ορθότητα των πράξεών
τους, καθώς και τους ισχυρισμούς τους για αποκλειστικό ρόλο στην Εκκλησία γενικά,
από το γεγονός ότι η Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης ιδρύθηκε από τον Απόστολο
Ανδρέα η Πρωτόκλητη (δήλωση που εμφανίζεται μόλις τον 4ο αιώνα και δεν έχει
αποδειχθεί ιστορικά) και ότι είναι η «Μητέρα Εκκλησία» για όλους τους άλλους.
Ταυτόχρονα, σύμφωνα με τη λογική των Φαναριωτών, παράγοντες όπως η τήρηση των
κανόνων της Εκκλησίας, η σταθερότητα στην ομολογία της πίστης, η προσωπική
ευλάβεια και η τήρηση των αρχών είναι δευτερεύοντα. Οι Φαναριώτες προσπαθούν να
πείσουν όλους ότι η ορθότητα όλων των αποφάσεών τους οφείλεται στην ιστορική
σημασία της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης πριν από χίλια χρόνια και όχι σε
θρησκευτικούς παράγοντες.
Οι Φαναριώτες προσπαθούν να πείσουν όλους ότι η
ορθότητα όλων των αποφάσεών τους οφείλεται στην ιστορική σημασία της Εκκλησίας
της Κωνσταντινούπολης πριν από χίλια χρόνια και όχι σε θρησκευτικούς
παράγοντες.
Χρήση του όρου «Αδελφές Εκκλησίες» σήμερα
Πρέπει να σημειωθεί ότι ακόμη και στο τέλος της πρώτης
χιλιετίας, οι όροι «Μητέρα Εκκλησία» και «Αδελφή Εκκλησία» χρησιμοποιούνταν σε
πολεμικές αντιλήψεις μεταξύ του Ρωμαίου επισκόπου και των ανατολικών
πατριαρχών. Η διαμάχη περιορίστηκε στη θέση της Ρωμαϊκής Εκκλησίας σε σχέση με
άλλες Τοπικές Εκκλησίες: είναι η «μητέρα» τους ή η «αδελφή» τους; Αυτή η
διαμάχη συνεχίστηκε με αδράνεια για αρκετούς αιώνες μετά τον επίσημο χωρισμό
της Ρωμαϊκής Εκκλησίας το 1054. Εκείνη την εποχή, στη συνείδηση των Χριστιανών,
η ιδέα ότι αυτος ο χωρισμός ήταν οριστικός δεν είχε ακόμη επιβεβαιωθεί. Οι
περισσότεροι από τους ανατολικούς ιεράρχες πίστευαν ότι ήταν δυνατό να
θεραπευτεί αυτό το σχίσμα και να επιστρέψει στην προηγούμενη ενότητα. Και μόνο
μετά τη βάναυση κατάληψη και καταστροφή της Κωνσταντινούπολης από τους
σταυροφόρους το 1204 και την εγκαθίδρυση στο Βυζάντιο ενός λατινικού κράτους με
λατινική ιεραρχία εκκλησίας, έγινε προφανές ότι υπήρχε άβυσσος μεταξύ καθολικών
και ορθοδόξων. Από εκείνη την εποχή έως τον 20ό αιώνα, είναι δύσκολο να βρούμε
τη χρήση του όρου «Αδελφές Εκκλησίες» από ορθόδοξους ή καθολικούς θεολόγους,
που θα σήμαινε ορθοδοξία και καθολικισμό με αυτόν τον όρο.
Τον 20ό αιώνα, ο όρος «Αδελφές Εκκλησίες»
χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον γνωστό οικουμενιστή και προστατευόμενο
του Αμερικανού Προέδρου Χ. Τρούμαν, Πατριάρχη κ.κ. Αθηναγόρα της
Κωνσταντινούπολης, σε επιστολή του προς τον Καρδινάλιο Αυγουστίνο Μπέα το 1962.
Τα απαντητικά μηνύματα του Πάπα Ιωάννη XXIII περιείχαν επίσης
αυτόν τον όρο. Αυτή η αλληλογραφία δημοσιεύτηκε σύντομα από το Φανάρι. Η έκδοση
είχε τίτλο «Δύο Αδελφές». Και δύο χρόνια αργότερα, το 1964, πραγματοποιήθηκε η
Δεύτερη Σύνοδος του Βατικανού, στην οποία εγκρίθηκε η πολιτική του ανοίγματος
και της προσαρμογής του Καθολικισμού στις τρέχουσες συνθήκες ζωής. Σε αυτήν τη
Σύνοδο το Κόμμα των Φιλελευθέρων κέρδισε, το οποίο άνοιξε διάπλατα τις πόρτες
στη μεταρρύθμιση της καθολικής λατρείας, της ηθικής διδασκαλίας και άλλων
τομέων της εκκλησιαστικής ζωής, καθώς και στον οικουμενισμό, πρώτα απ’ όλα με
την Ορθοδοξία, και στη συνέχεια σε άλλες χριστιανικές δοξασίες και όχι μόνο.
Έτσι, στο διάταγμα αυτης της Συνόδου «Unitatis Redintegratio» («Αποκατάσταση
της Ενότητας») ειπώθηκε: «… μεταξύ των
ανατολικών εκκλησιών επικράτησε και συνεχίζει να επικρατεί μια παθιασμένη
επιθυμία να διαφυλαχθεί για πάντα η κοινότητα της πίστης και του ελέους, η
οποία είναι χαρακτηριστικό των τοπικών Εκκλησιών ως αδελφών».
Τον 20ό αιώνα, ο όρος «Αδελφές Εκκλησίες»
χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον γνωστό οικουμενιστή Πατριάρχη κ.κ.
Αθηναγόρα της Κωνσταντινούπολης, σε επιστολή του προς τον Καρδινάλιο Αυγουστίνο
Μπέα το 1962. Τα απαντητικά μηνύματα του Πάπα Ιωάννη XXIII περιείχαν επίσης αυτόν τον όρο.
Στη συνέχεια, ο όρος «Αδελφές Εκκλησίες» άρχισε να
αναφέρεται τακτικά τόσο στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως όσο και στο
Βατικανό, ως μέρος των οικουμενικών προσπαθειών και των δύο πλευρών. Η παπική
εγκύκλιος «Ut unum sint» (1995) λέει ότι
αυτός ο όρος εξυπηρετεί την αιτία του οικουμενισμού: «Πιο πρόσφατα, η διεθνής
επιτροπή έκανε ένα σημαντικό βήμα μπροστά στο ερώτημα ποια θα πρέπει να είναι η
μέθοδος που χρησιμοποιείται για την αποκατάσταση της πλήρους κοινωνίας μεταξύ
της Καθολικής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η Επιτροπή θεμελίωσε μια θετική λύση
σε αυτό το πρόβλημα στο δόγμα των Αδελφών Εκκλησιών».
Ωστόσο, το 2000, μια ομάδα καρδιναλίων του Βατικανού,
υποστηρικτών της συντηρητικής άποψης, προσπάθησαν να υπερασπιστούν την αρχική
καθολική θέση ως η μόνη «Μητέρα Εκκλησία» για όλους τους άλλους Χριστιανούς,
ανεξάρτητα από τις ονομασίες που ανήκουν. Τον Ιούνιο του 2000 η Εκκλησία για το Δόγμα της Πίστης, υπό την ηγεσία του Καρδινάλιου Γιόζεφ Ράτσιγκερ (μελλοντικός Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ΄), συνέταξε το έγγραφο «Σημείωση για την έκφραση της “Αδελφής Εκκλησίας», το οποίο παρέχει μια βαθιά ιστορική και θεολογική ανάλυση του όρου
«Αδελφές Εκκλησιές» και γίνεται η δήλωση ότι η χρήση αυτού του όρου πρέπει να
ελαχιστοποιηθεί και είναι καλύτερο να σταματήσει εντελώς, αφού το Βατικανό δεν
είναι «αδελφή», αλλά «μητέρα» για όλους τους άλλους.
«Στην πραγματικότητα, με την αληθινή έννοια της λέξης,
«Αδελφές Εκκλησίες» είναι μόνο τοπικές Εκκλησίες (ή ομάδες τοπικών Εκκλησιών,
όπως παραδειγματίζονται από τα Πατριαρχεία ή τις Μητροπόλεις) μεταξύ τους. Εάν
η έκφραση «Αδελφές Εκκλησίες» θα χρησιμοποιείται με αυτήν την αληθινή έννοια, τότε θα
υπάρχει πάντα σαφήνεια ότι η Αγία Καθολική Αποστολική Εκκλησία δεν είναι
αδελφή, αλλά η μητέρα όλων των τοπικών Εκκλησιών», αναφέρει το έγγραφο. Το ίδιο
το «Σημείωμα» προοριζόταν αρχικά αποκλειστικά για εσωτερική χρήση και δεν
δημοσιεύτηκε επίσημα, αλλά με την πάροδο του χρόνου έγινε διαθέσιμο για
αναθεώρηση.
Όπως είναι γνωστό, ο συντηρητικός Πάπας Βενέδικτος
ΙΣΤ΄ αναγκάστηκε να παραιτηθεί και ο
φιλελεύθερος Φραγκίσκος τοποθετήθηκε στη θέση του, στον οποίον η αιτία της
ενοποίησης του Βατικανού με το Φανάρι άρχισε να προχωρά με άλματα.
Ορθόδοξη κατανόηση της κατάστασης
Το 2008 στη Σύνοδο Επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης
Εκκλησίας, υιοθετήθηκε το έγγραφο «Βασικές αρχές της στάσης της Ρωσικής
Ορθόδοξης Εκκλησίας στη μη Ορθοδοξία», στο οποίο η οικουμενική θεωρία των
«αδελφών εκκλησιών» απορρίφθηκε και η ταυτότητα της Εκκλησίας του Χριστού και
της Ορθόδοξης Εκκλησίας επιβεβαιώθηκε.
«Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η αληθινή Εκκλησία του
Χριστού, που δημιουργήθηκε από τον ίδιο τον Κύριο και Σωτήρα μας, η Εκκλησία
επιβεβαίωσε και γέμισε με Άγιο Πνεύμα, η Εκκλησία για την οποία ο ίδιος ο
Σωτήρας είπε: «Κι εγώ λέω σ’ εσένα πως εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σ’ αυτή την
πέτρα θα οικοδομήσω την εκκλησία μου, και δε θα την κατανικήσουν οι δυνάμεις
του άδη» (Ματθαίος 16:18). Αυτή είναι η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία, φύλακας και δότης των Αγίων Μυστηρίων σε όλο τον κόσμο, «είναι
στύλος και στερεόν θεμέλιον της αληθείας» (1 Τιμ. 3, 15)» (Σ. 1.1. ).
Το 2008, στη Σύνοδο Επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας,
η οικουμενική θεωρία των «αδελφών εκκλησιών» απορρίφθηκε και η ταυτότητα της
Εκκλησίας του Χριστού και της Ορθόδοξης Εκκλησίας επιβεβαιώθηκε.
Όλα τα άλλα χριστιανικά δόγματα προέκυψαν ως
αποτέλεσμα της απομάκρυνσης από την Ορθόδοξη Εκκλησία: «Σε όλη τη χριστιανική
ιστορία, όχι μόνο μεμονωμένοι χριστιανοί, αλλά και ολόκληρες χριστιανικές
κοινότητες έχουν διαχωριστεί από την ενότητα με την Ορθόδοξη Εκκλησία. Μερικά
από αυτά έχουν εξαφανιστεί στην πορεία της ιστορίας, ενώ άλλα έχουν επιβιώσει
μέσα στους αιώνες. Οι σημαντικότερες διαιρέσεις της πρώτης χιλιετίας, που έχουν
επιβιώσει μέχρι σήμερα, σημειώθηκαν μετά την απόρριψη των αποφάσεων της Γ’ και
Δ’ Οικουμενικής Συνόδου από μέρος των χριστιανικών κοινοτήτων, ως αποτέλεσμα, σε χωριστή κατάσταση έγιναν η Ασσυριακή Εκκλησία της
Ανατολής, που υπάρχει ακόμα και σήμερα, οι Προχαλκηδόνιες Εκκλησίες – η Κοπτική Εκκλησία (της Αιγύπτου), η Αρμενική Αποστολική Εκκλησία, η Συριακή Εκκλησία, η Εκκλησία του Μαλαμπάρ των Ινδιών. Στη δεύτερη χιλιετία, ο διαχωρισμός της Ρωμαϊκής
Εκκλησίας ακολουθήθηκε από τις εσωτερικές διαιρέσεις του Δυτικού Χριστιανισμού
που σχετίζονται με τη Μεταρρύθμιση και οδήγησε σε μια αδιάκοπη διαδικασία
σχηματισμού πολλών χριστιανικών ομολογιών που δεν ήταν σε κοινότητα με τη
Ρωμαϊκή Έδρα. Οι χωρισμοί προέκυψαν επίσης από την ενότητα με τις Τοπικές
Ορθόδοξες Εκκλησίες, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας» (Σ.
1.13.).
Οι αιρέσεις και οι αυταπάτες ονομάζονται ως οι λόγοι
για τους χωρισμούς: «Οι αυταπάτες και οι αιρέσεις είναι αποτέλεσμα εγωιστικής
αυτοεπιβεβαίωσης και απομόνωσης. Οποιοδήποτε χωρισμός ή σχίσμα οδηγεί σε κάποιο βαθμό απομάκρυνση από την
πληρότητα της Εκκλησίας. Η διαίρεση, ακόμη και αν συμβαίνει για λόγους μη
δογματικής φύσης, είναι παραβίαση του δόγματος της Εκκλησίας και τελικά οδηγεί
σε στρεβλώσεις στην πίστη» (Σ. 1.14.).
Λέγοντας ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία πρέπει να κάνει τα
πάντα για να αποκαταστήσει την ενότητα όλων των ομολογιών που αυτοαποκαλούνται
Χριστιανοί, το έγγραφο της ROC απορρίπτει κάθε
συμβιβασμό: «Αλλά, αναγνωρίζοντας την ανάγκη αποκατάστασης της σπασμένης
χριστιανικής ενότητας, η Ορθόδοξη Εκκλησία επιβεβαιώνει ότι η αληθινή ενότητα
είναι δυνατή μόνο στους κόλπους της Μίας Αγίας Καθολικής και Αποστολικής
Εκκλησίας. Όλα τα άλλα «μοντέλα» ενότητας φαίνονται απαράδεκτα» (Σ. 2.3.). Περαιτέρω, στην κατάλληλη ενότητα, δίνεται μια
περιγραφή αυτών των μοντέλων και για άλλη μια φορά λέγεται ότι η Ορθόδοξη
Εκκλησία τα απορρίπτει.
Και αυτό που είναι πολύ σημαντικό, το έγγραφο μιλά για
την αποκλειστικότητα της Ορθόδοξης Εκκλησίας ως πλοίου σωτηρίας: «Η Ορθόδοξη
Εκκλησία με τα χείλη των αγίων πατέρων επιβεβαιώνει ότι η σωτηρία μπορεί να
βρεθεί μόνο στην Εκκλησία του Χριστού» (Σ. 1.15 .).
Ωστόσο, αν στραφούμε σε ένα παρόμοιο έγγραφο της
Συνόδου της Κρήτης του 2016, το οποίο οργανώθηκε από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως
και δεν απέκτησε πανορθόδοξο καθεστώς λόγω της απουσίας των τεσσάρων
πολυπληθέστερων Τοπικών Εκκλησιών σε αυτό, θα δούμε ότι δεν υπάρχει τέτοια
σαφήνεια και σαφήνεια στον ορισμό της Εκκλησίας, αλλά υπάρχουν προϋποθέσεις για
περαιτέρω πρόοδο στην πορεία του οικουμενισμού, κυρίως με τον καθολικισμό. Το
έγγραφο αυτό ονομάζεται: «Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας με τον υπόλοιπο
Χριστιανικό κόσμο» και στην πρώτη του παράγραφο αναφέρει: «Η Ορθόδοξη Εκκλησία,
όντας Μία, Αγία Καθολική και Αποστολική Εκκλησία, πιστεύει ακράδαντα στη βαθιά
εκκλησιαστική συνείδηση που κατέχει η κύρια θέση στην προώθηση της χριστιανικής ενότητας. στον σύγχρονο κόσμο». Επιπλέον, σχεδόν σε κάθε παράγραφο λέγεται ότι είναι απαραίτητο να προσπαθήσουμε με όλες τις δυνάμεις για ενότητα και ότι
η Ορθόδοξη Εκκλησία διεξάγει «σύγχρονους διμερείς θεολογικούς διαλόγους» για
αυτό το θέμα και όχι μόνο διμερείς. Το έγγραφο της Συνόδου της Κρήτης δεν
αναφέρει ότι μόνο η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η Εκκλησία του Χριστού, δεν υπάρχει
καμία αναφορά στο γεγονός ότι όλα τα μέρη που χωρίζονται από αυτήν πρέπει να
επιστρέψουν με μετάνοια για τις αυταπάτες τους και δεν υπάρχει καμία αναφορά
στο γεγονός ότι όλα τα μέρη που διαχωρίζονται από αυτό πρέπει να επιστρέψουν
μέσω μετάνοιας για τις αυταπάτες τους και δεν υπάρχει απόρριψη αυτών των
συμβιβαστικών «μοντέλων» ενότητας που η ROC απέρριψε στο
έγγραφό της.
Στο έγγραφο της Συνόδου της Κρήτης υπάρχει μια ένδειξη
ότι όχι μόνο η Ορθοδοξία, αλλά και άλλες χριστιανικές δοξασίες μπορούν να
ονομαστούν με τον όρο «εκκλησίες».
Υπάρχει όμως μια ένδειξη ότι όχι μόνο η Ορθοδοξία,
αλλά και άλλες χριστιανικές δοξασίες μπορούν να ονομαστούν ως «εκκλησίες».
Έτσι, η ρήτρα 6 του κρητικού εγγράφου λέει: «Η ενότητα που κατέχει η Εκκλησία
από την οντολογική της φύση δεν μπορεί να παραβιαστεί. Παρ’ όλα αυτά, η
Ορθόδοξη Εκκλησία αναγνωρίζει τον ιστορικό προσδιορισμό άλλων μη Ορθοδόξων
Χριστιανικών εκκλησιών και ομολογιών που δεν είναι σε κοινωνία μαζί της, και
ταυτόχρονα πιστεύει ότι η σχέση της μαζί τους θα πρέπει να βασίζεται στην
πρώιμη και πιο αντικειμενική κατανόηση από αυτές όλων των εκκλησιολογικών
θεμάτων, ιδίως στον τομέα του δόγματος για τα μυστήρια, τη χάρη, την ιεροσύνη
και γενικά την αποστολική διαδοχή». Αλλά τελικά, η «διευκρίνιση του θέματος»
και η «μετάνοια» είναι, όπως λένε στην Οδησσό, δύο μεγάλες διαφορές.
Εξέχοντες ιεράρχες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των
Ελληνικών Εκκλησιών, διαμαρτυρήθηκαν για αυτό το σημείο, καθώς και για ολόκληρη
την οικουμενική ιδεολογία του Κρητικού εγγράφου, ακόμη και στο στάδιο της
προετοιμασίας του. Έτσι, ο διάσημος ιεροκήρυκας και ιεραπόστολος, Μητροπολίτης
Λεμεσού κ.κ. Αθανάσιος, απηύθυνε μήνυμα στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της
Κύπρου, στο οποίο ανέφερε: «Πιστεύω ότι η απόδοση του ονόματος «Εκκλησία» σε
αιρετικές ή σχισματικές κοινότητες είναι απολύτως λανθασμένη τόσο θεολογικά,
όσο και δογματικά και κανονικά, επειδή υπάρχει μία Εκκλησία του Χριστού».
Δήλωσε επίσης ότι «το κείμενο δεν αναφέρει καθόλου ότι ο μόνος δρόμος που
οδηγεί στην ενότητα με την Εκκλησία είναι ο δρόμος της επιστροφής αιρετικών και
σχισματικών μέσω μετάνοιας στον κόλπο της Μίας, Αγίας, Καθολικής και
Αποστολικής Εκκλησίας, η οποία, όπως σημειώνεται στην παράγραφο 1, είναι η
Ορθόδοξη Εκκλησία μας».
Ο Βλαδίκα δεν περιορίστηκε να ασκήσει κριτική στο
έγγραφο που ετοιμάζεται, αλλά πρότεινε τις δικές του εκδοχές για ορισμένες από
τις διατυπώσεις: «Στο σημείο νούμερο 4, κάνω την εξής παρατήρηση: Πιστεύω ότι
«η Ορθόδοξη Εκκλησία προσεύχεται αδιάκοπα «για την ένωση όλων» σημαίνει την
επιστροφή και την ενότητά μας με όλους εκείνους που αποκόπηκαν και εγκατέλειψαν
την – αιρετικούς και σχισματικοί που το αφήνουν και επιστρέφουν με μετάνοια. Η
Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού ποτέ δεν κατέστρεψε «την ένωση της πίστεως και
την κοινωνία του Αγίου Πνεύματος» και δεν αποδέχεται τη θεωρία της
αποκατάστασης της ενότητας «εκείνων που πιστεύουν στον Χριστό», αφού πιστεύει
ότι η ενότητα των πιστών στον Χριστό υπάρχει ήδη στην ενότητα όλων των
βαπτισμένων παιδιών της μεταξύ τους και με τον Χριστό στην αληθινή μας πίστη,
την οποία δεν έχουν αιρετικοί και σχισματικοί. Και έτσι η Εκκλησία προσεύχεται
για μετάνοια και επιστροφή τους στην Ορθοδοξία».
Ωστόσο, η Σύνοδος της Κρήτης δεν θεώρησε αναγκαίο να
δεχτεί τις προτάσεις του Μητροπολίτη κ.κ. Αθανασίου, οι οποίες μαρτυρούν τον
γενικά οικουμενικό προσανατολισμό της, και αυτό ακριβώς ήθελε ο οργανωτής της,
το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.
Για τη διατήρηση της καθαρότητας της Ορθόδοξης Πίστης,
είναι ζωτικής σημασίας να εγκαταλείψουμε την πολιτική του οικουμενισμού, και ως
εκ τούτου την οικουμενική θεωρία των «αδελφών εκκλησιών» σε σχέση με διάφορες
χριστιανικές δοξασίες.
Συμπεράσματα
Πρώτον, για να διατηρηθεί η καθαρότητα της Ορθόδοξης
Πίστης, είναι ζωτικής σημασίας να εγκαταλείψουμε την πολιτική του οικουμενισμού
και, κατά συνέπεια, την οικουμενική θεωρία των «αδελφών εκκλησιών» σε σχέση με
διάφορες χριστιανικές ομολογίες. Ίσως είναι επιτρεπτή η χρήση αυτού του όρου σε
σχέση με τις Τοπικές Ορθόδοξες Εκκλησίες στις μεταξύ τους σχέσεις, αλλά είναι
καλύτερα να αρνηθούμε να τον χρησιμοποιήσουμε εντελώς, καθώς έχει έντονη
οικουμενική χροιά.
Και δεύτερον, η αποσαφήνιση των σχέσεων μεταξύ Τοπικών
Ορθοδόξων Εκκλησιών, και ακόμη περισσότερο μεταξύ ετεροδόξων δογμάτων,
επιχειρεί να χαρακτηρίσει αυτές τις σχέσεις με όρους «μητέρας», «αδελφής» και
ούτω καθεξής είναι αδιέξοδος δρόμος. Είναι πολύ πιο σκόπιμο τόσο για κάθε
Τοπική Εκκλησία όσο και για κάθε χριστιανική κοινότητα (παρεμπιπτόντως, και για
κάθε Χριστιανό) να πλησιάσουν τον Θεό με πίστη στα Ορθόδοξα δόγματα, με
εκπλήρωση των εντολών του Θεού, με πνευματικό έργο που επιβάλλουν οι άγιοι
πατέρες. Και τότε οι αρμονικές σχέσεις μεταξύ των τοπικών Εκκλησιών θα αρχίσουν
να βελτιώνονται από μόνες τους και οι ετερόδοξες κοινότητες αναπόφευκτα θα
καταλήξουν στην ιδέα της ανάγκης για μετάνοια και επιστροφή στον κόλπο της
Εκκλησίας.
spzh.news
Ορθόδοξος
Τύπος
Πηγη
Είχα την τύχη να συμμετάσχω με την ιδιότητα του συνεργάτου της Γραμματείας επί της Προπαρασκευής της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας στις τρεις συνελεύσεις της Ειδικής Διορθοδόξου Επιτροπής (Οκτώβριος 2014 και Φεβρουάριος και Απρίλιος 2015), στην Πέμπτη Προσυνοδική Πανορθόδοξο Διάσκεψη (Οκτώβριος 2015), καθώς και στη Σύναξη των Προκαθημένων του Ιανουαρίου 2016 εν Chambésy Γενεύης. Οι εμπειρίες από τη συμμετοχή αυτή, η άμεση πρόσβαση στο αρχειακό υλικό ολόκληρης της πορείας προς τη Σύνοδο και η συνεργασία με τον καθηγητή Βλάσιο Φειδά, κατ’ εξοχήν ειδικό στο θέμα «Αγία και Μεγάλη Σύνοδος», μου επιτρέπουν να ελπίζω ότι θα βρείτε ενδιαφέροντα αυτά που θα εκθέσω ενώπιόν σας.
