Φωτογραφία της ΕΟΔ
Ιστορική και θεολογική ανάλυση του χιλιασμού ως ρεύματος που γέννησε ουτοπικές επαναστάσεις, βία και την αναζήτηση ενός «νέου χριστιανισμού» εκτός Ορθοδοξίας.
3η Διάλεξη - Ζ’ ΜΕΡΟΣ - Χιλιασμός[1]
Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το κύριο θρησκευτικό ρεύμα της εποχής ήταν ο Προτεσταντισμός και ο ολοένα πιο εκκοσμικευμένος Καθολικισμός. Και τα δύο κινήματα υποβάθμιζαν τη θρησκεία απλά σε λογική και συναίσθημα. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο Καθολικισμός προσπαθούσε να διατηρήσει κάτι από το παρελθόν, αλλά προφανώς έκανε μεγάλες παραχωρήσεις στο πνεύμα της εποχής, το οποίο άλλωστε ο ίδιος είχε εισαγάγει· ήταν βαθιά δεμένος με τη νέα εποχή. Αλλά μέσα σε αυτήν την περίοδο υπάρχουν αρκετά υπόγεια ρεύματα στη θρησκεία, τα οποία είναι πολύ χαρακτηριστικά.
Υπήρχαν χιλιαστικά κινήματα. Και ένα κλασικό βιβλίο γι’ αυτά, Η Αναζήτηση της Χιλιετίας[2], είναι μια μελέτη των χιλιαστικών κινημάτων αυτής της περιόδου, από τον Μεσαίωνα έως τη Μεταρρύθμιση. Ο συγγραφές του Νόρμαν Κον λέει:
«Δεν φαίνεται να υπάρχει καμία ένδειξη ότι τέτοια κινήματα εμφανίστηκαν πριν από τα τελευταία χρόνια του ενδέκατου αιώνα».
Αυτό συμπίπτει ακριβώς με την εποχή που η Ρώμη έφυγε από την Εκκλησία. Αυτό το ίδιο νέο πνεύμα φανερώθηκε και στην εμφάνιση αυτών των νέων αιρετικών κινημάτων.
Αυτή είναι επίσης η ίδια περίοδος, παρεμπιπτόντως, κατά την οποία η πρακτική του μαστιγώματος εμφανίζεται — μετά την αποχώρηση της Ρώμης από την Εκκλησία. Ο συγγραφέας, έχοντας κοσμικό προσανατολισμό, λέει ότι αυτό οφείλεται στις νέες κοινωνικές συνθήκες, δηλαδή στην άνοδο του εμπορίου και της βιομηχανίας αντί της γεωργίας. Αλλά μπορούμε με ασφάλεια να πούμε ότι οι νέες πνευματικές συνθήκες, η δυνατότητα για ένα νέο είδος χριστιανισμού μετά την εγκατάλειψη της Ορθοδοξίας, είναι πιθανότατα ο κυριότερος λόγος. Μιλά επίσης γι’ αυτό στο βιβλίο του, αντιπαραβάλλοντας τη στάση πριν από τον Μεσαίωνα με τη στάση στον Μεσαίωνα και στην Αναγέννηση:
«Αν η φτώχεια, οι δυσκολίες και η συχνά καταπιεστική εξάρτηση αρκούσαν από μόνες τους για να παράγουν χιλιασμό, τότε ο επαναστατικός χιλιασμός θα είχε ρεύσει έντονα ανάμεσα στους αγρότες της μεσαιωνικής Ευρώπης. Στην πραγματικότητα, όμως, σπάνια εμφανιζόταν. […] Μόνο πολύ σπάνια οι εγκατεστημένοι χωρικοί μπορούσαν να παρακινηθούν να ξεκινήσουν την επιδίωξη της Χιλιετίας».
Αυτό που περιγράφει είναι η ζωή σε μια κοινωνία παραδοσιακού τύπου· αλλά υπό νέες συνθήκες: τόσο εξωτερικές (η άνοδος εμπορίου και βιομηχανίας, η αστάθεια των συντεχνιών), όσο και εσωτερικές· δηλαδή επειδή είχε εισέλθει αυτό το νέο πνεύμα που σήμαινε ότι η Ορθοδοξία δεν ήταν πλέον αρκετή. Και άρχιζε η αναζήτηση ενός νέου χριστιανισμού, μιας νέας θρησκείας. Σε μια κοινωνία προσανατολισμένη στην παράδοση, ο ίδιος συγγραφέας λέει:
«η ίδια η σκέψη μιας θεμελιώδους μεταμόρφωσης της κοινωνίας ήταν σχεδόν αδιανόητη».
Και όμως αυτά τα νέα κινήματα άρχισαν να συλλαμβάνουν ακριβώς αυτήν την ιδέα — την απαρχή όσων αργότερα θα δούμε ως το πνεύμα της σύγχρονης επανάστασης.
Κάποιοι από αυτούς τους αιρετικούς ονομάζονταν Αδελφοί του Ελεύθερου Πνεύματος, και άνθησαν από τον 11ο αιώνα και εξής, με διδασκαλίες ότι ο Θεός είναι τα πάντα, κάθε κτιστό πράγμα είναι θεϊκό, έρχεται μια νέα εποχή του Αγίου Πνεύματος και, σύμφωνα με τη διδασκαλία του Ιωακείμ του Φιόρε, ότι κάθε άτομο έχει το Άγιο Πνεύμα και είναι το ίδιο θεϊκό, και επομένως μπορεί να αμαρτάνει και να παραμένει «καθαρό».
Υπήρχε και μια Αδελφή Κατερίνα τον 14ο αιώνα που είχε μια εκστατική εμπειρία και δήλωσε:
«Χαρείτε μαζί μου, γιατί έγινα Θεός».