«αὐτὸς ποὺ συντηρεῖ μὲ κάθε τρόπο τὸ θρησκευτικό του προσωπεῖο, δὲν προοδεύει ποτὲ στὴ θρησκευτικὴ ζωή. Μὲ τὴν ψευδαίσθηση τῆς «ἐσχηματισμένης εὐσεβοῦς μορφώσεως» ἱκανοποιεῖται τόσο, ὅσο πρέπει νὰ καθησυχάζη τὴν θρησκευτική του συνείδηση».
Ἂν πράγματι, ὅπως ἔχουμε εἰπῇ, τὸ νόημα τῆς ἐρήμου εἶναι πολυδύναμο, εἶναι λοιπὸν ἀπέραντο, δηλ. χωρὶς «πέρας» καὶ σχῆμα. Ὁπωσδήποτε εἶναι γεγονὸς ὅτι ἡ ὀπτικὴ ἢ νοητικὴ εἰκόνα τῆς ἐρήμου εἶναι ἀδιάστατη, χωρὶς ὀροθετικὲς γραμμὲς καὶ ἄρα πράγματι χωρὶς σχῆμα. Ἔτσι, ὅταν προσπαθοῦμε νὰ συλλάβουμε μὲ τὸ πνεῦμα μας τὴν τοπικὴ ἔννοια τῆς ἐρήμου, συλλαμβάνουμε κάθε φορὰ κάτι ἀπέραντο, κάτι ἀπροσδιόριστο, κυρίως μιὰ ἀπουσία!
Φαίνεται, λοιπὸν, πὼς ἡ ἀδιάστατη αὐτὴ εἰκόνα τῆς ἐρήμου ἐκφράζει ὑπαρξιακὰ τὶς διαστάσεις τῆς αὐθεντικῆς εὐσεβείας. Ὁ ἐρημίτης ἀσκητὴς βιώνει μιὰ εὐσέβεια ἀπέραντη, χωρὶς σχῆμα ἢ καθωρισμένο τύπο, χωρὶς «προσωπεῖο»!
Ἡ ψυχολογία διαπιστώνει καὶ σήμερα πὼς ἡ συμπεριφορὰ καθενὸς ἀνθρώπου εἶναι σὲ κάθε στιγμὴ μιὰ σχηματισμένη συμπεριφορά. Ἕνα σύστημα ἀντιδράσεων καὶ ἐνεργειῶν, ποὺ καθορίζει κάθε φορὰ ἕναν ὡρισμένο τρόπο συμπεριφορᾶς, ἕνα σχῆμα συμπεριφορᾶς, ἀνάλογο πάντοτε πρὸς τὶς ἀπαιτήσεις τῆς ἐξωτερικῆς πραγματικότητος.
Ὁ Jung εὑρίσκει, ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο τῶν ψυχικῶν δράσεων καὶ ἀντιδράσεων εἶναι ἕνα ἀπαραίτητο ψυχολογικὸ μέσο προσαρμογῆς τοῦ ἀνθρώπου στὶς συγκεκριμένες συνθῆκες τῆς ζωῆς. Τὸ προσωπεῖο (Persona) εἶναι κατὰ τὸν Jung ἕνας ψυχολογικὸς μηχανισμὸς, ποὺ προστατεύει τὸ ἄτομο ἀπὸ τὸν κίνδυνο νὰ συγκρουσθῇ μὲ τὴν πραγματικότητα τῆς ζωῆς. Γιατί τὸ προσωπεῖο εἶναι ἕνας ἀπαραίτητος μεσολαβητὴς μεταξὺ αὐτοῦ, ποὺ τὸ ἄτομο εἶναι, καὶ ἐκείνου, ποὺ ἡ πραγματικότητα τῆς ζωῆς ἀπαιτεῖ νὰ εἶναι. Γι’ αὐτὸ, τὸ προσωπεῖο εἶναι πράγματι κάτι τὸ χρήσιμο γιὰ τὸ ἄτομο, γιατί τὸ συμφιλιώνει ἀνώδυνα μὲ τὴν ἐξωτερικὴ πραγματικότητα τῆς ζωῆς.
Τὴν βασικὴ αὐτὴ θέση τοῦ Jung ἐπιβεβαιώνει πειστικὰ καὶ ὁ εἰδικὸς κλάδος τῆς ψυχολογίας, ὁ ἀσχολούμενος μὲ τὰ προβλήματα τῶν διατομικῶν καὶ διαπροσωπικῶν σχέσεων. Ἡ Κοινωνικὴ Ψυχολογία μᾶς ἀποκαλύπτει ὄψεις τοῦ πολύπλοκου μηχανισμοῦ τῆς σχηματισμένης συμπεριφορᾶς τοῦ ἀνθρώπου καὶ μᾶς διαγράφει μὲ ἐνάργεια τὸ ἀσφυκτικὸ πλέγμα τῶν δράσεων καὶ ἀντιδράσεων τοῦ προσωπείου ἢ τῆς μάσκας τοῦ ἀτόμου, ποὺ ἀντιμετωπίζει μὲ τὸν ἀναπόφευκτο αὐτὸ τρόπο τὰ ἄλλα ἄτομα μέσα στὸ κοινωνικὸ σύνολο.
Ἡ ψυχολογικὴ αὐτὴ ἀναγκαιότης τῆς σχηματισμένης συμπεριφορᾶς καθιερώνεται αὐτοδύναμα καὶ σὰν θρησκευτικὴ ἀναγκαιότης. Ὁ θρησκευτικὸς ἄνθρωπος παγιδεύεται συνήθως ἀνύποπτα μέσα στὰ δόκανα τῆς «ἐσχηματισμένης εὐσεβοῦς μορφώσεως».
