Ανάλυση μετάβασης από Αναγέννηση στη νεότερη εποχή, μια περίοδο που σφυρηλάτησε τα πνευματικά όπλα της Γαλλικής Επανάστασης, επαναθεώρησε σχέση ανθρώπου με τον Θεό και τη Φύση
4η Διάλεξη - Α' ΜΕΡΟΣ - Ο ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ Ι
Εισαγωγή
Τώρα φτάνουμε στην περίοδο που βρίσκεται ανάμεσα στην Αναγέννηση και στους νεότερους χρόνους και έχει μια δική της, ξεχωριστή ουσία. Σε ένα από τα κλασικά έργα γι’ αυτή την περίοδο με τίτλο Το Ευρωπαϊκό Πνεύμα[1] ο Πωλ Χάζαρντ δηλώνει: Σ’ αυτή την περίοδο
«…έλαβε χώρα μια ηθική σύγκρουση στην Ευρώπη. Το διάστημα ανάμεσα στην Αναγέννηση —της οποίας αποτελεί άμεσο απόγονο— και τη Γαλλική Επανάσταση, για την οποία σφυρηλατούσε τα όπλα της, συνιστά μια εποχή που δεν υπολείπεται καμίας άλλης σε ιστορική σημασία».
Αυτή είναι η κλασική εποχή της νεότερης Ευρώπης. Ο συγγραφέας συνεχίζει:
«Ο κλασικός νους, έχοντας τη συνείδηση της δύναμής του, αγαπά την σταθερότητα, μάλιστα, αν ήταν δυνατόν, θα ήταν ο ίδιος σταθερότητα. Τώρα που η Αναγέννηση και η Μεταρρύθμιση —τι μεγάλες περιπέτειες!— είχαν τελειώσει, είχε έρθει ο καιρός για έναν διανοητικό απολογισμό, για μια πνευματική “αναδίπλωση”. Η πολιτική, η θρησκεία, η κοινωνία, η τέχνη — όλα είχαν σωθεί από τα νύχια των αρπακτικών επικριτών. Η ναυαγισμένη βάρκα της ανθρωπότητας είχε επιτέλους βρει λιμάνι. Μακάρι να έμενε εκεί για πολύ! Πολύ! Μάλιστα, ας έμενε εκεί για πάντα! Η ζωή ήταν τώρα κάτι κανονικό, καλοτακτοποιημένο. Γιατί λοιπόν να βγει κανείς έξω από αυτό το ευτυχές περίβλημα και να κινδυνεύσει με συναντήσεις που θα μπορούσαν να ταράξουν τα πάντα; Το Μεγάλο Πέραν κοιταζόταν με ανησυχία· θα μπορούσε να περιέχει κάποια δυσάρεστα απρόοπτα. Μάλιστα, θα ήθελαν τον ίδιο τον Χρόνο να τον σταματήσουν, αν μπορούσαν να ανακόψουν την πορεία του. Στις Βερσαλλίες, ο επισκέπτης σχημάτιζε την εντύπωση ότι ακόμη και τα νερά είχαν παγώσει στη ροή τους· πιασμένα και τιθασευμένα, στέλνονταν ξανά προς τα πάνω, και πάλι, σαν να προορίζονταν να υπηρετούν αυτό το καθήκον για πάντα».
Η περίοδος ανάμεσα στην Αναγέννηση και στους νεότερους χρόνους είναι η πρώτη πραγματική προσπάθεια να γίνει μια αρμονική σύνθεση όλων των νέων δυνάμεων που είχαν απελευθερωθεί από τον μεσαιωνικό και αναγεννησιακό και μεταρρυθμισμένο άνθρωπο. Αλλά η προσπάθεια αυτή ήταν να γίνει χωρίς να χαθεί ένα πνευματικό υπόβαθρο κάποιου είδους χριστιανισμού. Γι’ αυτό και είναι εντελώς διαφορετική από αυτό που επιχειρείται σήμερα: η σύνθεση χωρίς χριστιανισμό, ή μάλλον με χριστιανισμό πολύ πιο “αραιωμένο”. Θα εξετάσουμε διάφορες πλευρές αυτής της αρμονίας και θα βρούμε επίσης τους λόγους για τους οποίους δεν μπόρεσε να διαρκέσει.
Η πρώτη όψη αυτής της νέας κλασικής εποχής, αυτής της νέας αρμονίας, είναι η κυριαρχία της επιστημονικής κοσμοθεωρίας, η οποία έλαβε τη μορφή της “κοσμικής μηχανής” του Ισαάκ Νεύτωνα[2] (πέθανε, νομίζω, στη δεκαετία του 1720· το μεγάλο του βιβλίο κυκλοφόρησε στη δεκαετία του 1690).
«Η εποχή του Νεύτωνα —η πρώιμη εποχή του Διαφωτισμού— είναι όταν η επιστήμη και η ορθολογική θρησκεία έμοιαζαν να συμφωνούν ότι όλα ήταν σωστά με τον κόσμο, και οι τέχνες άνθισαν με τρόπο που δεν θα άνθιζαν ποτέ ξανά στη Δύση. Πριν από αυτή την εποχή η Δύση είχε γνωρίσει αρκετούς αιώνες διανοητικής ζύμωσης, ακόμη και χάους, καθώς η μεσαιωνική ρωμαιοκαθολική σύνθεση κατέρρεε και νέες δυνάμεις έκαναν αισθητή την παρουσία τους και οδηγούσαν σε θερμές αντιπαραθέσεις και αιματηρούς πολέμους».
