Λάμπρου Κ. Σκόντζου Θεολόγου – Καθηγητού στην Romfea.gr
Η εορτή της Πεντηκοστής είναι μία από τις μεγαλύτερες και αρχαιότερες εορτές της Εκκλησίας μας.
Κατά την ημέρα αυτή εορτάζουμε το μέγα και κοσμοσωτήριο γεγονός της καθόδου του Αγίου Πνεύματος στους Αγίους Αποστόλους, οι οποίοι ήταν συναγμένοι και κρυμμένοι «διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων» (Ιωάν.20,19).
Το Άγιο Πνεύμα ήλθε για να τους φωτίσει, να τους ενδυναμώσει και να τους μεταμορφώσει από απλοϊκούς, φοβισμένους και αγράμματους ανθρώπους σε πανίσχυρες, ολόφωτες και θεοφόρες προσωπικότητες· να τους διδάξει «πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν» (Ιωάν.16,13), αποκαλύπτοντάς τους και εμβαθύνοντάς τους «τὰ μυστήρια τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ» (Ματθ. 13,11)· και να ιδρύσει και να θεμελιώσει επί της γης την Αγία Εκκλησία του Χριστού, ώστε να αποτελεί εσαεί, έως τη συντέλεια του κόσμου, το πνευματικό θεραπευτήριο και τη θύρα της σωτηρίας για όλους τους ανθρώπους όλων των εποχών.
Σύμφωνα με τον ιερό υμνογράφο της εορτής: «Ἐν ταύτῃ γὰρ τὸ πῦρ τοῦ Παρακλήτου εὐθύς κατέβη ἐπὶ γῆς, ὥσπερ ἐν εἴδει γλωσσῶν, καὶ Μαθητὰς ἐφώτισε, καὶ τούτους οὐρανομύστας ἀνέδειξε.
Τὸ φῶς ἐπέστη τοῦ Παρακλήτου, καὶ τὸν κόσμον ἐφώτισε»1.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η εορτή της Πεντηκοστής είναι, μετά το Πάσχα, η αρχαιότερη εορτή της Εκκλησίας μας. Εορτάζεται πενήντα ημέρες μετά το Άγιο Πάσχα και καθιερώθηκε από τους ίδιους τους Αποστόλους, ήδη από τα πρώτα χρόνια της εκκλησιαστικής ιστορίας, πιθανώς και πριν από το 35 μ.Χ., ώστε οι πιστοί να τιμούν το μεγάλο γεγονός της επιφοίτησης του Αγίου Πνεύματος και να εμβαθύνουν στα σωτήρια νοήματά του.
Κατά την αγία ημέρα της Πεντηκοστής εορτάζουμε επίσης μία από τις σπάνιες θεοφάνειες της ιστορίας, διά της καθόδου του Παναγίου Πνεύματος στο υπερώο της Ιερουσαλήμ. Σύμφωνα με τον ιερό συγγραφέα των Πράξεων των Αποστόλων, ενώ «ἦσαν ἅπαντες ὁμοθυμαδὸν ἐπὶ τὸ αὐτό, ἐγένετο ἄφνω ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἦχος ὥσπερ φερομένης πνοῆς βιαίας, καὶ ἐπλήρωσεν ὅλον τὸν οἶκον οὗ ἦσαν καθήμενοι· καὶ ὤφθησαν αὐτοῖς διαμεριζόμεναι γλῶσσαι ὡσεὶ πυρός, ἐκάθισέ τε ἐφ’ ἕνα ἕκαστον αὐτῶν, καὶ ἐπλήσθησαν ἅπαντες Πνεύματος Ἁγίου» (Πραξ.2,2-4).
Παράλληλα, η ημέρα αυτή θεωρείται και η γενέθλια ημέρα της Εκκλησίας, διότι, ύστερα από τον εμπνευσμένο λόγο του Αποστόλου Πέτρου, «ἀσμένως ἀποδεξάμενοι τὸν λόγον αὐτοῦ ἐβαπτίσθησαν, καὶ προσετέθησαν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ψυχαὶ ὡσεὶ τρισχίλιαι» (Πραξ.2,41).
Επειδή, σύμφωνα με την πίστη της Εκκλησίας μας, ο Θεός είναι μία ουσία «ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν», η κάθοδος του Αγίου Πνεύματος σημαίνει την κάθοδο και την παρουσία ολοκλήρου της Θεότητας, διότι ουδέποτε αυτονομείται κάποιο από τα τρία θεία Πρόσωπα.
Γι’ αυτό η Εκκλησία μας τιμά κατά την Αγία αυτή Ημέρα τον Τριαδικό Θεό και ιδιαιτέρως την επόμενη ημέρα, τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος, η οποία είναι αφιερωμένη στο τρίτο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Βεβαίως, η ημέρα είναι αφιερωμένη στον Θεό Παράκλητο, ο Οποίος διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στο κοσμοσωτήριο γεγονός της Πεντηκοστής· όμως η τιμή αναφέρεται σε ολόκληρη τη Θεότητα. Αυτό φανερώνει και η υπέροχη, βαθύτατα θεολογική ακολουθία της ημέρας, η οποία δοξολογεί την Παναγία Τριάδα.
Ξεχωριστή θέση κατέχει η Γονυκλισία, δηλαδή οι ευχές που αναγιγνώσκονται από τους λειτουργούς κατά τον Εσπερινό της Δευτέρας του Αγίου Πνεύματος, ο οποίος, όπως είναι γνωστό, τελείται αμέσως μετά τη Θεία Λειτουργία της Κυριακής της Πεντηκοστής και όχι το απόγευμα της ίδιας ημέρας, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν οι πιστοί.
Δεν είναι γνωστός ο συντάκτης των ευχών αυτών. Κάποιοι τις αποδίδουν στον Μέγα Βασίλειο και άλλοι στον Άγιο Σωφρόνιο Ιεροσολύμων. Παρά την άγνοια ως προς τον συγγραφέα τους, η θεολογική τους σημασία είναι εξαιρετικά μεγάλη, καθώς αναφέρονται σε θεμελιώδη στοιχεία της περί Θεού πίστεως της Εκκλησίας μας. Περιέχουν υψηλά πνευματικά νοήματα και διακρίνονται για την καταπληκτική ποιητική τους σύνθεση.
Ονομάζεται Γονυκλισία, διότι κατά την ανάγνωση των ευχών οι πιστοί κλίνουν τα γόνατα, δηλαδή γονατίζουν. Αξίζει να αναφερθεί ότι κατά την πασχάλια περίοδο απαγορεύεται η γονυκλισία, εξαιτίας του αναστάσιμου και ευφρόσυνου χαρακτήρα της περιόδου· μόνο κατά την ημέρα αυτή επιτρέπεται —ή μάλλον επιβάλλεται— η γονυκλισία, ως έκφραση προσκύνησης προς την Παναγία Τριάδα και εκζήτησης του φωτισμού, του ελέους και της χάριτός Της.
Σύμφωνα με την τυπική διάταξη, αμέσως μετά το «Φῶς ἱλαρόν…» ψάλλεται το γραφικό: «Τίς Θεὸς μέγας, ὡς ὁ Θεὸς ἡμῶν· σὺ εἶ ὁ Θεός, ὁ ποιῶν θαυμάσια μόνος» (Ψαλμ.76,14), μαζί με τους σχετικούς στίχους, διά των οποίων μεγαλύνεται ο αληθινός Θεός υπεράνω όλων των ψευδών «θεών», που επινόησε ο πτωτικός και πνευματικά αποπροσανατολισμένος κόσμος. Κατόπιν, ο λειτουργός καλεί τους πιστούς να κλίνουν τα γόνατα και αρχίζει να αναγιγνώσκει τις επτά Ευχές της Γονυκλισίας, οι οποίες χωρίζονται σε τρεις ομάδες.
Κάθε ομάδα περιλαμβάνει δύο ευχές και, μετά την ανάγνωση της πρώτης και της δεύτερης ευχής, ακολουθεί εκτενής δέηση από τον λειτουργό. Μετά την τέταρτη ευχή ψάλλεται το «Καταξίωσον, Κύριε, ἐν τῇ ἑσπέρᾳ ταύτῃ…». Έπειτα ακολουθούν οι τρεις τελευταίες ευχές και, μετά τα πληρωτικά, συνεχίζεται η λειτουργική τάξη του Εσπερινού.
Την έναρξη κάθε γονυκλισίας αναγγέλλει ο διάκονος ή ο λειτουργός με τη φράση: «Ἔτι καὶ ἔτι, κλίναντες τὰ γόνατα, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν», ενώ το πέρας σηματοδοτείται με την ευχή: «Ἀντιλαβοῦ, σῶσον, ἐλέησον, ἀνάστησον καὶ διαφύλαξον ἡμᾶς, ὁ Θεός».
Η Α΄ ΓΟΝΥΚΛΙΣΙΑ
Αποτελείται από δύο ευχές. Η πρώτη απευθύνεται στον Θεό Πατέρα σε πρώτο πρόσωπο, δοξολογώντας και ευχαριστώντας Τον, διότι, κινούμενος από άπειρη αγάπη προς το πεσμένο στην αμαρτία ανθρώπινο γένος, ευδόκησε να το σώσει διά της Ενανθρωπήσεως του Υιού και Λόγου Του.
Τον ευχαριστεί επίσης, διότι μετά την Ανάληψη του Χριστού απέστειλε το Πανάγιο Πνεύμα, ώστε να συνεχίσει το σωστικό έργο Του στον κόσμο. Παράλληλα, η ευχή έχει και παρακλητικό χαρακτήρα, καθώς ζητείται το μέγα έλεος του Θεού και η συγχώρηση των αμαρτημάτων μας διά της καθαρτικής ενεργείας του Αγίου Πνεύματος.
Η δεύτερη ευχή έχει λειτουργικό χαρακτήρα. Ευχαριστούμε τον Θεό για τις άπειρες ευλογίες της ημέρας και Τον παρακαλούμε να συγχωρήσει τα αμαρτήματα που διαπράξαμε κατά τη διάρκειά της, καθώς και να μας προστατεύσει κατά την επικείμενη νύχτα. Ζητούμε ακόμη να συνεχίσει να μας ελεεί και να μας ενδυναμώνει στον πνευματικό μας αγώνα, ιδιαιτέρως κατά τη νύχτα, όταν οι πειρασμοί γίνονται εντονότεροι, και να μη μας στερήσει τις ευλογίες Του.
Η Β΄ ΓΟΝΥΚΛΙΣΙΑ
Αποτελείται επίσης από δύο ευχές. Η πρώτη απευθύνεται στον Κύριο ημών Ιησού Χριστό, ο Οποίος «εἰρήνην δεδωκὼς τοῖς ἀνθρώποις, καὶ τὴν τοῦ παναγίου Πνεύματος δωρεάν», και Τον παρακαλεί να μας χαρίσει την άφεση των αμαρτιών μας και το χάρισμα της σοφίας, ώστε να μπορούμε να διακρίνουμε την ασύγκριτη αξία των ουρανίων και αιωνίων αγαθών έναντι των πρόσκαιρων και επίγειων. Ζητεί ακόμη να δεχθεί τα προς σωτηρίαν αιτήματά μας και την προσευχή μας ως θυμίαμα ενώπιον του Θεού.
Η δεύτερη ευχή αποτελεί συνέχεια της πρώτης ως προς το περιεχόμενό της. Ο λειτουργός δέεται προς τον Κύριο Ιησού Χριστό, επικαλούμενος την άπειρη ευσπλαχνία Του, να μας θωρακίσει από κάθε κακό και να μας προφυλάξει από τους κινδύνους της νύχτας, κυρίως δε από τις παγίδες του Πονηρού.
Η Γ΄ ΓΟΝΥΚΛΙΣΙΑ
Η πρώτη ευχή απευθύνεται στον Σωτήρα Χριστό και Τον ευχαριστεί για το επίγειο σωτηριώδες έργο Του. Εκθειάζει την περιφανή νίκη Του επί των πονηρών πνευμάτων, τα οποία έχασαν τη δύναμή τους χάρη στον σταυρικό Του θάνατο, την εκούσια θυσία Του και τη λαμπροφόρο Ανάστασή Του. Παράλληλα, ευχαριστεί το Πανάγιο Πνεύμα για τις αστείρευτες δωρεές Του προς τον κόσμο και απευθύνει ικεσία για την ανάπαυση των κεκοιμημένων πιστών.
Η δεύτερη ευχή αποτελεί θερμή ικεσία για την άφεση των αμαρτιών μας και για την ενδυνάμωσή μας, ώστε να αντιστεκόμαστε στους πειρασμούς και στις αμαρτωλές μας έξεις. Στο τέλος, ο λειτουργός δέεται και πάλι για την ανάπαυση των ψυχών των κεκοιμημένων.
Τέλος, η έβδομη ευχή αποτελεί αίνο προς τον Δημιουργό για τη σοφία και την ευσπλαχνία Του, καθώς και παράκληση να μας φυλάσσει από κάθε κίνδυνο ημέρα και νύχτα και να διατηρεί ζωντανή την ελπίδα μας για την αιώνια ζωή. Η ευχή κλείνει με αναφορά στη Θεοτόκο και Αειπάρθενο Μαρία, η οποία προβάλλεται ως αέναη πρέσβειρα προς τον Υιό της για τη σωτηρία του κόσμου.
Αναμφίβολα, η ακολουθία της Γονυκλισίας συγκαταλέγεται μεταξύ των πλέον κατανυκτικών και σεβασμίων λειτουργικών πράξεων της Εκκλησίας μας. Οι πιστοί συμμετέχουν σε αυτήν με βαθιά ευλάβεια, κλίνοντας τα γόνατα και προσκυνώντας την Παναγία Τριάδα, τον αληθινό Θεό, ο Οποίος αποκάλυψε τον Εαυτό Του στον κόσμο, απέστειλε τον Μονογενή Υιό Του για τη σωτηρία μας, μας ανέσυρε από το έρεβος της αμαρτίας και μας χάρισε την υιοθεσία.
Μας απολύτρωσε από την αιχμαλωσία του Σατανά, από τη δουλεία της αμαρτίας, τη φθορά και τον θάνατο, προσφέροντάς μας τη δυνατότητα της αιώνιας ζωής.
Τιμούμε ιδιαιτέρως τον Θεό Παράκλητο, το Πνεύμα της Αληθείας, το Οποίο πέμφθηκε από τον Θεό Πατέρα διά του Θεού Υιού στον κόσμο, για να συνεχίσει το απολυτρωτικό έργο του Χριστού. Εκείνο φωτίζει τις σκοτισμένες από το ψεύδος και την απάτη διάνοιές μας και μας «ὁδηγεῖ εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν» (Ιωάν.16,13), ενώ «δι’ αὐτοῦ πᾶς ὁ κόσμος φωταγωγεῖται…»2.
Συγκροτεί τον θεσμό της Εκκλησίας, αναδεικνύει ιερείς, τελεσιουργεί μυστικώς τα Ιερά Μυστήρια και μεταδίδει στους πιστούς τις άκτιστες θείες ενέργειες, οι οποίες μας αγιάζουν και μας καθιστούν σύσσωμους του Χριστού, οργανικά μέλη του αγίου Σώματός Του. Έτσι, η σωτηρία δεν αποτελεί ένα αφηρημένο θεωρητικό σχήμα, αλλά μία απτή πραγματικότητα, καθώς σωζόμαστε χάρη στην οργανική και οντολογική ένωσή μας με τον Σωτήρα Χριστό.
Κατόπιν όλων αυτών, ας προσέλθουμε και εμείς με την απαιτούμενη πίστη και κατάνυξη στον πανηγυρικό Εσπερινό του Αγίου Πνεύματος και ας κλίνουμε ευλαβικά τα γόνατά μας ενώπιον του ζωοδότη και μόνου αληθινού Τριαδικού Θεού, δοξολογώντας Τον, ευχαριστώντας Τον και παρακαλώντας Τον να ελεήσει τον καθένα από εμάς, να μας φωτίσει, να μας αγιάσει και να μας χαρίσει τη σωτηρία και την αιώνια ζωή, ως ο μόνος αγαθός και φιλάνθρωπος Θεός.
Ας αναφωνήσουμε, τέλος, μαζί με τον υμνογράφο της ημέρας: «Ἐν ταῖς αὐλαῖς σου, Κύριε, οἱ πιστοὶ τὸ γόνυ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος ὑποκλίναντες, ἀνυμνοῦμέν σε τὸν ἄναρχον Πατέρα, καὶ τὸν συνάναρχον Υἱόν, καὶ τὸ συναΐδιον καὶ πανάγιον Πνεῦμα, τὸ φωτίζον καὶ ἁγιάζον τὰς ψυχὰς ἡμῶν»3!
