“Ζεν”: …Το “Δέν” του Χριστιανού!
Του πρωτοπρεσβύτερου και εφημέριου του Ι.Ν Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας Ευβοίας Στεφάνου Στεφόπουλου
Τα τελευταία χρόνια κάποιοι επιτήδειοι μας έφεραν από χώρες με πολύ διαφορετική με την ευρωπαϊκή κουλτούρα, ινδουϊστικής, βουδιστικής ή ταοϊστικής βάσης φιλοσοφίες και πρακτικές όπως η γιόγκα, ο διαλογισμός , το “ζεν” και πολλές άλλες.
Γέμισαν τα ΜΜΕ και τα πάσης φύσεως περιοδικά με δημοσιεύματα και διαφημίσεις που προβαλλουν την φιλοσοφία του ζεν επιτυγχάνοντας να μετατρέψουν μιά πρακτική μάλλον σε μόδα που αποφέρει πολλά εκατομμύρια ευρώ . Συχνά δε καταντά μιά άλογη , υπερβολική πρακτική προώθησης προϊόντων και υπηρεσιών που καμμία σχέση δεν έχουν με τέτοιου είδους φιλοσοφίες και ανατολικού τύπου πρακτικές.
Τι είναι λοιπόν αυτή η πρακτική του ζεν;
Η φιλοσοφία του Ζεν (κλάδος του Μαχαγιάνα Βουδισμού) απέχει έτη φωτός από την Ορθόδοξη Χριστιανική Θεολογία, στο πως αντιλαμβάνεται θέματα όπως η αναζήτηση της αλήθειας, η εσωτερική ειρήνη και η λύτρωση.
Το Ζεν δίνει έμφαση στην άμεση, προσωπική εμπειρία και την αυτο-ανακάλυψη, παρακάμπτοντας τις δογματικές διατυπώσεις και τις ορθολογικές αναλύσεις.
Satori (Ενόραση):
Κεντρικός στόχος είναι η επίτευξη της φωτισμένης συνειδητότητας μέσω του λογισμού και του διαλογισμού (Zazen).
Η Έννοια του Κενού (Sunyata):
Το Ζεν διδάσκει ότι η πραγματικότητα είναι απαλλαγμένη από σταθερές οντότητες. Η απαλλαγή από το «εγώ» και τις προσκολλήσεις οδηγεί στην απελευθέρωση από τον πόνο.
Αυτοτελείωση:
Η λύτρωση δεν προέρχεται από κάποια εξωτερική θεία δύναμη, αλλά από την συνειδητοποίηση της «φύσης του Βούδα» που ήδη υπάρχει μέσα στον κάθε άνθρωπο.
Η Ορθόδοξη Κριτική στο Ζεν
Η Ορθόδοξη Εκκλησία στο Ζεν επισημαίνει βαθιές και αγεφύρωτες θεολογικές διακρίσεις:
Προσωπικός Θεός vs Απρόσωπο Σύμπαν:
Για την Ορθοδοξία, η αλήθεια δεν είναι μια αφηρημένη κατάσταση συνείδησης, αλλά το Πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Η λύτρωση επιτυγχάνεται μέσω της προσωπικής σχέσης, της αγάπης και της κοινωνίας με τον Θεό.
Θέωση vs Αυτο-λύτρωση:
Στο Ζεν ο άνθρωπος σώζει τον εαυτό του στηριζόμενος στις δικές του δυνάμεις. Στην Ορθοδοξία, η σωτηρία (Θέωση) είναι καρπός της θείας Χάριτος σε συνεργασία με την ανθρώπινη θέληση. Χωρίς τον Θεό, η προσπάθεια αυτοτελείωσης ενέχει τον κίνδυνο του πνευματικού εγωισμού και της πτώσης.
Η Φύση της Προσευχής:
Ενώ ο διαλογισμός του Ζεν στοχεύει στο «κένωμα» του νου από σκέψεις και εικόνες, η Ορθόδοξη προσευχή (π.χ. η Νοερά Προσευχή) είναι ένας ζωντανός διάλογος με τον Κύριο. Ο στόχος δεν είναι η εξαφάνιση της ατομικότητας, αλλά η μεταμόρφωσή της μέσω της χάριτος του Αγίου Πνεύματος.
Η Αξία της Δημιουργίας:
Η Ορθοδοξία δεν θεωρεί τον υλικό κόσμο ψευδαίσθηση, ούτε ζωντανό υπερ-οργανισμό με συνειδητότητα, αλλά δημιούργημα του Θεού που καλείται να αγιαστεί (άνθρωπος) προστατεύοντας την λοιπή δημιουργία ως έργο του Θεού-Δημιουργού.
Συμπερασματικά
Ενώ το Ζεν προσφέρει τεχνικές συγκέντρωσης και ψυχικής ηρεμίας, διά του διαλογισμού κυρίως, η Ορθόδοξη θεώρηση υπογραμμίζει ότι η αληθινή ειρήνη δεν ειναι απλώς η απουσία ταραχής, αλλά η παρουσία του Θεού στην καρδιά του ανθρώπου. Η διαφορά τους δεν έγκειται μόνο στη μέθοδο, αλλά στον ίδιο τον τελικό προορισμό της ανθρώπινης ύπαρξης.
1. Προσωπικός Θεός vs. Απρόσωπη Συνειδητότητα / «Κενό»
Στο Ζεν η απόλυτη αλήθεια είναι η κατάσταση του «κενού» (Sunyata) ή η αφυπνισμένη απρόσωπη συνείδηση. Στην Ορθοδοξία, η απόλυτη Αλήθεια είναι ο Σαρκωμένος Λόγος που είναι Πρόσωπο με το οποίο αποκτούμε ζωντανή σχέση.
«Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή· οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν πατέρα εἰ μὴ δι’ ἐμοῦ.» (Ιωα. 14:6)
Άλλωστε και ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς υπογραμμίζει πως:
«Οὐ γὰρ γνῶσίς ἐστιν ἡ ἀλήθεια, ἀλλὰ πρόσωπον… Οὐκ ἐν θεολογικοῖς λόγοις ἡμῖν ἡ σωτηρία, ἀλλ’ ἐν τῇ πρὸς τὸν Θεὸν προσωπικῇ ἑνώσει.» (Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων)
2. Θεία Χάρις (Σωτηρία)/ Αυτο-λύτρωση και «Φύση του Βούδα»
Στο Ζεν ο άνθρωπος «αφυπνίζεται» στηριζόμενος αποκλειστικά στις δικές του δυνάμεις (Zazen). Στην Ορθοδοξία, η μεταμόρφωση του ανθρώπου είναι δώρο της Χάριτος του Θεού.
«Τῇ γὰρ χάριτί ἐστε σεσωσμένοι διὰ τῆς πίστεως· καὶ τοῦτο οὐκ ἐξ ὑμῶν, Θεοῦ τὸ δῶρον, οὐκ ἐξ ἔργων, ἵνα μή τις καυχήσηται.» (Προς Εφεσίους 2:8-9), ενώ και ο νηπτικός άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος υποστηρίζει πως «Όπως το οφθαλμικό όργανο δεν μπορεί να δει χωρίς το φως του ηλίου, έτσι και η ψυχή, όσο κι αν προσπαθεί με τις δικές της ασκήσεις, είναι αδύνατον να καθαρθεί και να θεωθεί χωρίς την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος.»
3. Νοερά Προσευχή (Διάλογος) vs. Διαλογισμός Ζεν (Κένωμα Νου)
Ο διαλογισμός του Ζεν στοχεύει στην υπέρβαση των λογισμών και στο άδειασμα του νου από κάθε αντικείμενο. Η Ορθόδοξη προσευχή (π.χ. “Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με”) είναι διάλογος αγάπης που γεμίζει την καρδιά με τη θεία Παρουσία. Είναι προσευχή που απαιτεί νήψη και επαγρύπνηση του νου στραμμένη στον Θεό, όχι παθητικό κένωμα.
Αυτόν τον διάλογο ακριβώς επισημαίνει και ο άγιος Νείλος ο Ασκητής όταν υπερθεματίζει πως “προσευχή ἐστιν ὁμιλία νοῦ πρὸς Θεόν… Μὴ σχηματίζῃς τὸ θεῖον ἐν ἑαυτῷ κατά τινά μορφήν, μηδὲ ἐάσης τὸν νοῦν σου τυπούσθαι εἰς οἱανδήποτε ἔννοιαν, ἀλλ’ ἀτύπως προσέρχου τῷ Ἀτύπῳ.»
Είναι αλήθεια πως η καρδιακή προσευχή αποφεύγει τις εικόνες του κόσμου αλλά παραμένει μιά διαρκής ζωντανή συνάντηση με τον Κύριο και όχι βύθιση του εαυτού στο “τίποτα”.
4. Η Ιερότητα του Προσώπου vs. Εξαφάνιση του «Εγώ»
Στο Ζεν το «εγώ» θεωρείται ψευδαίσθηση που πρέπει να διαλυθεί στο απόλυτο Κενό. Στην Ορθοδοξία, το ανθρώπινο πρόσωπο είναι αιώνιο και μοναδικό, πλασμένο κατ’ εικόνα Θεού, και σώζεται χωρίς να καταργείται η προσωπικότητα του αφού “ο Θεός δεν εξαφανίζει την ατομικότητα του ανθρώπου στη θέωση, αλλά την τελειοποιεί. Στην αγαπητική ένωση με τον Θεό, ο άνθρωπος δεν χάνεται όπως η σταγόνα στον ωκεανό, αλλά γίνεται πραγματικά ο εαυτός του.» (Άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ (“Οψόμεθα τον Θεόν καθώς εστι”).
Θα έχετε προσέξει πως κάποιοι διακοσμούν τα σπίτια τους με βατραχια ή ελέφαντες , ως σύμβολα του ζεν αλλά και του φενγκ σουί. Φαίνεται, μαλιστα, πως οι δύο θεωρίες συνδέονται αν και προέρχονται από διαφορετικό χώρο.
Στην ανατολική πνευματικότητα τα ζώα συχνά χρησιμοποιούνται ως ζωντανές αλληγορίες για τη συμπεριφορά του νου και την επίτευξη της εσωτερικής γαλήνης.
Τόσο ο βάτραχος όσο και ο ελέφαντας θεωρούνται «ζεν» σύμβολα, αλλά για διαφορετικούς λόγους ο καθένας:
1. Ο Βάτραχος: Το Σύμβολο της Απόλυτης «Νήψης» και της Παρούσας Στιγμής.
Ο βάτραχος είναι ίσως το πιο διάσημο ζώο στη λογοτεχνία του Ζεν.
Η στάση του (Διαλογισμός Zazen).
Ο τρόπος που κάθεται ο βάτραχος —ακίνητος, μαζεμένος, χωρίς να σπαταλά ενέργεια— παρομοιάζεται με τη στάση του διαλογισμού (Zazen). Κάθεται στη λάσπη ή σε ένα φύλλο χωρίς να παραπονιέται, απλά «υπάρχοντας».
Επίγνωση (Mindfulness).
Ο βάτραχος δεν σκέφτεται το παρελθόν ούτε ανησυχεί για το μέλλον. Περιμένει απόλυτα συγκεντρωμένος στο «τώρα». Όταν περάσει μια μύγα, αντιδρά ακαριαία, χωρίς δισταγμό. Αυτή η κατάσταση απόλυτης ετοιμότητας και εσωτερικής ησυχίας είναι η πεμπτουσία του Ζεν.
Το διάσημο παράδειγμα (Χαϊκού του Μπασό):
Ο μεγάλος δάσκαλος του Ζεν, Ματσούο Μπασό (17ος αιώνας), έγραψε το πιο διάσημο ποίημα Ζεν στην ιστορία:
«Γέροντας βάλτος… / ένας βάτραχος πηδά / ήχος του νερού.»
Στο Ζεν, η εικόνα αυτή δείχνει την απόλυτη ησυχία του νου που διακόπτεται για μια στιγμή από την πράξη , επιστρέφοντας αμέσως στην αρχική γαλήνη.
2. Ο Ελέφαντας: Το Σύμβολο του Τιθασευμένου Νου και της Σταθερότητας
Στη βουδιστική παράδοση, ο ελέφαντας αντιπροσωπεύει τη διαδρομή της πνευματικής εξάσκησης.
Από τον «Άγριο» στον «Ήρεμο» Ελέφαντα.
Ο ανθρώπινος νους παρομοιάζεται με έναν άγριο ελέφαντα—είναι πανίσχυρος, ανεξέλεγκτος και μπορεί να προκαλέσει μεγάλη καταστροφή (μέσω των θυμών, των επιθυμιών και του άγχους).
Εκπαίδευση και Σοφία.
Μέσω του διαλογισμού, ο νους «τιθασεύεται». Γίνεται σαν ένας λευκός ελέφαντας, πανίσχυρος αλλά απόλυτα πράος, ήρεμος, σταθερός και γεμάτος αξιοπρέπεια. Βαδίζει αργά, βαριά και σταθερά. Δεν παρασύρεται από το περιβάλλον του. Αντιπροσωπεύει την ακλόνητη ηρεμία που δεν κλονίζεται από τις δυσκολίες της ζωής.
Υπάρχει σχέση μεταξύ του ζεν και του φενγκ σούι;
Παρόλο που στην καθημερινή γλώσσα συχνά τα χρησιμοποιούμε μαζί (π.χ. «έφτιαξα το δωμάτιο πιο ζεν/φενγκ σουί»), το Ζεν και το Φενγκ Σούι προέρχονται από διαφορετικές κουλτούρες και παραδόσεις, με διαφορετικό αρχικό στόχο.
Ωστόσο, συνδέονται στενά στην πράξη, ειδικά στον τρόπο που διαμορφώνουν το περιβάλλον και την ψυχολογία των ανθρώπων που τα δέχονται.
1. Οι Βασικές Διαφορές (Προέλευση & Στόχος)
Ζεν (Ιαπωνία / Βουδισμός):
Είναι εσωτερική πνευματική ατραπός. Εστιάζει στον νου, στον διαλογισμό, στην αφαίρεση, την απλότητα (minimalism) και την αποδοχή της παροδικότητας πραγμάτων (Wabi-Sabi).
Φενγκ Σούι (Κίνα / Ταοϊσμός):
Είναι γεωμαντεία και τέχνη χωροθεσίας. Εστιάζει στο εξωτερικό περιβάλλον και στη ροή της ενέργειας (Τσι/Qi). Μελετά τους προσανατολισμούς, τα πέντε στοιχεία της φύσης (νερό, ξύλο, φωτιά, γη, μέταλλο) και πώς η διάταξη ενός χώρου επηρεάζει την υγεία, την ευημερία και την τύχη του ανθρώπου.
2. Πού συναντιούνται; (Η Σχέση τους)
Η σχέση τους είναι σχέση αλληλεπίδρασης μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου:
α) Το Εξωτερικό Αντικατοπτρίζει το Εσωτερικό
Το Ζεν λέει: «Όταν ο νους σου είναι καθαρός, βλέπεις τον κόσμο καθαρά».
Το Φενγκ Σούι λέει: «Όταν ο χώρος σου είναι καθαρός και ισορροπημένος, ο νους σου ηρεμεί».
Η τομή τους: Και τα δύο συμφωνούν ότι ένας γεμάτος, ακατάστατος χώρος προκαλεί ταραγμένο νου και μπλοκάρει την ηρεμία.
β) Η Αρχή του Μινιμαλισμού και της Φύσης
Στο Φενγκ Σούι επιζητείται η αρμονία με τη φύση (π.χ. φυσικό φως, φυτά, φυσικά υλικά).
Στο Ζεν η φύση είναι ο καθρέφτης της αλήθειας (γι’ αυτό δημιουργήθηκαν οι περίφημοι ιαπωνικοί κήποι Ζεν – Karesansui).
Στη διακόσμηση, το «Style Ζεν» δανείζεται τις ενεργειακές αρχές του Φενγκ Σούι (ισορροπία, ροή) και τις εφαρμόζει με τη λιτότητα και την ησυχία του ιαπωνικού Ζεν.
Από τα παραπάνω συμπεραίνεται πως πρακτικές όπως το βουδιστικό ζεν είναι έντονα χρωματισμένες από την ανάλογη ανατολική φιλοσοφία περί ανθρώπου, ψυχής, σωτηρίας και δεν έχει καμμία σχέση με την ορθόδοξη πίστη και λατρεία.
Είναι συνεπώς πρακτική ασυμβίβαστη με την ορθόδοξη χριστιανική ιδιότητα και σε καμμία περίπτωση δεν πρέπει να εξασκείται από ορθοδόξους βαπτισμένους στο όνομα της Αγίας Τριάδος καθώς δεν επιζητεί την κάθαρση, τον θείο φωτισμό της καρδίας και την κατά χάριν θέωση του ανθρώπου αλλά την ανάδειξή του σε θεότητα που αυτοθεραπεύεται και σταδιακά , μέσω του δαιμονικού -για μας- διαλογισμού οδηγεί τον άνθρωπο στο απόλυτο τίποτα. Αν μη στην απρόσωπη ψευδο-θεότητα του σύμπαντος.
