Ἀπάντησις εἰς π. Χ. Κοπανάκην, π. Ν. Λουδοβίκον καὶ Μητρ. Μόρφου Νεόφυτον

Τοῦ κ. Παύλου Κλιματσάκη, διδάκτ. Φιλοσοφίας
Τὸ ζήτημα τῆς κληρονομικότητας τῶν ἁμαρτιῶν τῶν γονέων ἐπανέρχεται συχνὰ στὸν σύγχρονο ἐκκλησιαστικὸ λόγο. Σὲ κηρύ-γματα καὶ θεολογικὲς ὁμιλίες διατυπώνεται ἡ ἄποψη ὅτι οἱ ἄνθρωποι δὲν κληρονομοῦν μόνον ὁρισμένα σωματικὰ καὶ ψυχολογικὰ χαρακτηριστικὰ τῶν προγόνων τους, ἀλλὰ καὶ στοιχεῖα τῆς πνευματικῆς τους καταστάσεως. Σύμφωνα μὲ αὐτὴ τὴν ἀντίληψη, οἱ ἁμαρτίες, τὰ πάθη, ἀκόμη καὶ οἱ ἀρετὲς προηγούμενων γενεῶν μποροῦν νὰ ἐπηρεάζουν τὴν πνευματικὴ ζωὴ τῶν ἀπογόνων τους. Ἡ θέση αὐτὴ ἐγείρει ἕνα οὐσιῶδες θεολογικὸ ἐρώτημα: μπορεῖ ὁ ἄνθρωπος νὰ κληρονομεῖ τὴν ἁμαρτωλότητα τῶν προγόνων του ἢ ἡ προσωπική του πνευματικὴ κατάσταση συνδέεται πρωτίστως μὲ τὴν ἐλεύθερη προαίρεσή του καὶ τὴ σχέση του μὲ τὸν Θεό;
Ἡ ἀπάντηση προϋποθέτει τὴ διάκριση μεταξὺ τῶν συνεπειῶν τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος καὶ τῆς προσωπικῆς εὐθύνης γιὰ τὴν ἁμαρτία, καθὼς καὶ τὴν ὀρθὴ κατανόηση τοῦ ἀνθρώπινου αὐτεξουσίου. Στὸ πλαίσιο αὐτὸ θὰ ἐξετάσουμε τὶς σχετικὲς τοποθετήσεις τοῦ π. Χαραλάμπους Κοπανάκη, τοῦ π. Νικολάου Λουδοβίκου καὶ τοῦ Μητροπολίτη Μόρφου Νεοφύτου, ὅπως αὐτὲς διατυπώθηκαν σὲ δημοσίως διαθέσιμες διαδικτυακὲς ὁμιλίες τους, ἀπὸ τὶς ὁποῖες προέρχονται καὶ τὰ παρατιθέμενα ἀποσπάσματα. Οἱ συγκεκριμένες τοποθετήσεις παρουσιάζουν διαφορετικὲς ἐκδοχὲς μιᾶς κοινῆς προβληματικῆς, ἡ ὁποία ἀφορᾶ τὴ σχέση τῆς ἀνθρώπινης ἐλευθερίας μὲ τὴν κληρονομικότητα καὶ τὴν πνευματικὴ κατάσταση τῶν προηγούμενων γενεῶν.
Σύμφωνα μὲ τὴν ὀρθόδοξη πατερικὴ διδασκαλία, τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα ἀποτελεῖ τὴν προσωπικὴ παράβαση τῶν πρωτοπλάστων. Οἱ ἀπόγονοί τους δὲν καθίστανται προσωπικὰ ἔνοχοι γιὰ μία πράξη τὴν ὁποία δὲν διέπραξαν. Ἐκεῖνο ποὺ μεταδίδεται στὴν ἀνθρωπότητα εἶναι οἱ συνέπειες τῆς πτώσεως, κυρίως ἡ φθορὰ καὶ ὁ θάνατος.
Ἄλλο πρᾶγμα εἶναι νὰ γεννιέται ὁ ἄνθρωπος μέσα σὲ μία μεταπτωτικὴ κατάσταση, στὴν ὁποία κυριαρχοῦν ἡ φθορά, ὁ πόνος καὶ ὁ θάνατος, καὶ ἄλλο νὰ θεωρεῖται ἔνοχος γιὰ τὶς προσωπικὲς ἁμαρτίες τῶν προγόνων του. Ἡ ὀρθόδοξη θεολογία δὲν ταυτίζει τὴν κληρονομικότητα τῶν συνεπειῶν τῆς πτώσεως μὲ τὴ μετάδοση προσωπικῆς ἐνοχῆς, διότι ἡ ἐνοχὴ προϋποθέτει προσωπικὴ πράξη καὶ ἐλεύθερη προαίρεση. Ἀκριβῶς σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο ἀνακύπτει ἡ προβληματικὴ ὁρισμένων σύγχρονων ἐκκλησιαστικῶν τοποθετήσεων, οἱ ὁποῖες φαίνεται νὰ ἐπεκτείνουν τὴν ἔννοια τῆς κληρονομικότητας ἀπὸ τὴ φυσικὴ κατάσταση τοῦ ἀνθρώπου στὴν ἴδια τὴν πνευματική του ζωή.Ἡ συναισθηματικὴ κληρονομικότης κατὰ τὸν π. Χαράλαμπον Κοπανάκη
Ὁ π. Χαράλαμπος Κοπανάκης, ἀναφερόμενος στὴ γενεαλογία τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, παρατηρεῖ ὅτι μεταξὺ τῶν κατὰ σάρκα προγόνων Του συγκαταλέγονται πρόσωπα μὲ ἀμφιλεγόμενο ἠθικὸ βίο. Μὲ ἀφορμὴ αὐτὴ τὴ διαπίστωση, προχωρεῖ σὲ μία γενικότερη θεώρηση τῆς σχέσεως τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸ οἰκογενειακό του παρελθόν, ὑποστηρίζοντας ὅτι ὁ ἄνθρωπος γεννιέται μὲ λευκὸ «ποινικὸ μητρῶο», ἀλλὰ μὲ ἤδη συμπληρωμένο «συναισθηματικὸ μητρῶο», τὸ ὁποῖο ἔχει διαμορφωθεῖ ἀπὸ τοὺς προγόνους του. Ὅπως χαρακτηριστικὰ ἀναφέρει: «Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι γεννιόμαστε ὄχι μὲ ποινικὸ μητρῶο. Τὸ ποινικὸ μητρῶο μας εἶναι λευκό, ἀλλὰ τὸ συναισθηματικό μας μητρῶο εἶναι συμπληρωμένο καὶ εἶναι συμπληρωμένο ἀπὸ τοὺς προγόνους».
Ἐπικαλούμενος μάλιστα τὴ θεωρία τοῦ συλλογικοῦ ἀσυνειδήτου τοῦ Κὰρλ Γιοὺνγκ, ὑποστηρίζει ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν ἀποτελεῖ ἀποκλειστικὰ προϊόν τῆς προσωπικῆς του ἀναπτύξεως ἢ τοῦ ἄμεσου οἰκογενειακοῦ περιβάλλοντός του, ἀλλὰ φέρει μέσα του ἐπιδράσεις προηγούμενων γενεῶν: «Ἕνας μεγάλος ψυχαναλυτὴς τοῦ προηγούμενου αἰώνα, ὁ Γιοὺνγκ, εἶχε μιλήσει γιὰ τὸ συλλογικὸ ἀσυνείδητο, ὅτι ὁ Χαράλαμπος δηλαδὴ δὲν εἶναι μόνο αὐτὸ ποὺ ἔφτιαξε αὐτὸς ἢ μόνο ἡ οἰκογένειά του. Εἶναι ὅλο τὸ εὐρύτερο κοινωνικὸ σύνολο, τὰ μηνύματα ποὺ μεταβιβάζει ἡ μία γενιὰ στὴν ἄλλη». Ὡς χαρακτηριστικὸ παράδειγμα ἀναφέρει μία οἰκογένεια, ἡ ὁποία, ἀρκετὲς δεκαετίες πρίν, εἶχε βιώσει ἕνα γεγονὸς κοινωνικῆς διαπομπεύσεως. Παρότι οἱ ἑπόμενες γενεὲς ἐνδέχεται νὰ ἀγνοοῦν τὸ περιστατικό, ἐξακολουθοῦν, κατὰ τὴν ἑρμηνεία του, νὰ ἐκδηλώνουν συμπεριφορὲς ποὺ χαρακτηρίζονται ἀπὸ ντροπή, ἐσωστρέφεια καὶ ὑπερβολικὴ ἐξάρτηση ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ γνώμη. Καταλήγει μάλιστα, λέγοντας: «Κουβαλᾶμε λοιπὸν μέσα μας ἴχνη τῶν προγόνων μας. Κουβαλᾶμε καὶ τὶς σκοτεινὲς πλευρές».
Ἡ θέση αὐτή, ὡστόσο, χρειάζεται προσεκτικὴ διάκριση. Εἶναι ἀναμφισβήτητο ὅτι τὸ οἰκογενειακὸ καὶ κοινωνικὸ περιβάλλον ἐπηρεάζει τὴν ἀνάπτυξη τῆς προσωπικότητας. Συνήθειες, φόβοι, συμπεριφορὲς καὶ ἀντιλήψεις μποροῦν νὰ μεταδίδονται ἀπὸ γενιὰ σὲ γενιὰ μέσῳ τῆς ἀνατροφῆς καὶ τῆς κοινωνικῆς ἀλληλεπιδράσεως. Αὐτό, ὅμως, δὲν ἀποδεικνύει ὅτι ὁ ἄνθρωπος κληρονομεῖ κάποια πνευματικὴ κατάσταση ἢ ὅτι φέρει προσωπικὴ εὐθύνη γιὰ τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων του. Ἐπιπλέον, ἡ θεωρία τοῦ συλλογικοῦ ἀσυνειδήτου τοῦ Γιοὺνγκ συνδέεται μὲ τὴν ἔννοια τῶν ἀρχετύπων καὶ δὲν ταυτίζεται μὲ τὴ μετάδοση συγκεκριμένων οἰκογενειακῶν βιωμάτων. Ἡ χρησιμοποίησή της ὡς ἑρμηνευτικοῦ κλειδιοῦ τῆς ὀρθόδοξης ἀνθρωπολογίας ἀπαιτεῖ, ἑπομένως, ἰδιαίτερη προσοχή. Ἡ πατερικὴ διδασκαλία δὲν θεμελιώνει τὴν προσωπικὴ ἁμαρτωλότητα τοῦ ἀνθρώπου σὲ ἕνα κληρονομημένο συναισθηματικὸ ἢ ψυχικὸ φορτίο. Ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ ἐπηρεάζεται ἀπὸ τὸ περιβάλλον του, ἀλλὰ δὲν καθορίζεται ἀναγκαστικὰ ἀπὸ αὐτό. Διαθέτει αὐτεξούσιο καὶ μπορεῖ νὰ μεταβάλει τὸν τρόπο τῆς ζωῆς του.
Ἡ πνευματικὴ κληρονομικότης κατὰ τὸν π. Νικόλαον Λουδοβίκον
Περαιτέρω προβληματισμὸ προκαλοῦν ὁρισμένες τοποθετήσεις τοῦ π. Νικολάου Λουδοβίκου, ὁ ὁποῖος συνδέει τὴν ψυχολογικὴ κληρονομικότητα μὲ μία μορφὴ πνευματικῆς κληρονομικότητας. Σύμφωνα μὲ τὸν ἴδιο, ἡ πνευματικὴ κατάσταση τῶν γονέων ἔχει ἄμεσο ἀντίκτυπο στὸ παιδὶ καί, κατὰ κάποιον τρόπο, μεταδίδεται σὲ αὐτό. Ὅπως δηλώνει: «Ἀπὸ τὶς ψυχολογικὲς καταβολές, οἱ ὁποῖες βέβαια μεταδίδονται καὶ ξέρουμε ὅτι ὑπάρχει μία κληρονομικότητα σὲ ὅλα αὐτά, ὑπάρχει καὶ μία πνευματικὴ κληρονομικότητα. Ἡ πνευματική κατάσταση τῶν γονέων στὸ παιδὶ ἔχει ἄμεσο ἀντίκτυπο. Σχεδὸν μεταδίδεται». Ἡ θέση του δὲν περιορίζεται στὴν ἐπίδραση τῆς οἰκογενειακῆς ἀνατροφῆς, ἀλλὰ ἐπεκτείνεται στὴν ἴδια τὴν πνευματικὴ κατάσταση τοῦ ἀνθρώπου.
Ὁ π. Νικόλαος ὑποστηρίζει ὅτι, ὅπως κληρονομοῦνται οἱ συνέπειες τῆς πτώσεως, ἔτσι μπορεῖ νὰ κληρονομεῖται τόσο ἡ ἀνομία ὅσο καὶ ἡ χάρη, χωρὶς αὐτὸ νὰ σημαίνει ὅτι ὁ Θεὸς τιμωρεῖ ἐκδικητικὰ τοὺς ἀπογόνους γιὰ τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων τους: «Κληρονομεῖται ἡ προσευχὴ ὅπως ἡ χάρις, ὅπως κληρονομεῖται καὶ ἡ ἀνομία. Δὲν κληρονομεῖται ὡς ἐκδίκηση, ὡς ἀνάγκη ἂς ποῦμε ἐκδικήσεως ἀπὸ μέρους τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ κληρονομεῖται ὅπως κληρονομήθηκε καὶ τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα. Δὲν κληρονομοῦμε μία ἐνοχή, ἀλλὰ κληρονομήθηκαν οἱ συνέπειες τῆς πτώσεως, οἱ ὁποῖες δημιουργοῦν τὶς συνθῆκες νέων πτώσεων καὶ νέων ἁμαρτιῶν».
Ἀναφέρεται μάλιστα στὸ ἐνδεχόμενο ἡ ἀγαθὴ προαίρεση ἢ ἡ πνευματικὴ προσφορὰ κάποιου προγόνου νὰ ἐκδηλωθεῖ, ἔπειτα ἀπὸ πολλὲς γενεές, ὡς ἰδιαίτερη παρουσία τῆς θείας χάριτος σὲ ἕνα ἀπόγονό του. Χαρακτηριστικὰ ἀναφέρει: «Ὑπάρχει ὁ παππούς, ἡ γιαγιά, ὁ προπάππος, τρεῖς, τέσσερις, πέντε γενιὲς πρίν. Ξέρετε, δὲν χάνεται καμία καλὴ πρόθεση, καμία καλὴ στάση στὴ ζωὴ αὐτή. Μπορεῖ στὰ παιδιά, στὰ ἐγγόνια, στὰ δισέγγονα, στὰ τρισέγγονα ἑνὸς ἀνθρώπου ὁ ὁποῖος ἔκανε μία πράξη προσφορᾶς πρὸς τὸν Θεό, ἔτσι ὁλοκληρωτικῆς, νὰ ἐμφανιστεῖ αὐτὴ ἡ χάρις, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ μπορεῖ κανεὶς νὰ ἐξηγήσει τὸ πῶς ἀπὸ τέτοιους γονεῖς βγαίνει αὐτὸ τὸ παιδί». Παράλληλα, ἀποδίδει ἰδιαίτερη σημασία στὴν πνευματικὴ καὶ ψυχολογικὴ κατάσταση τῶν γονέων κατὰ τὴ σύλληψη καὶ τὴν κύηση, θεωρώντας ὅτι ἡ προσευχή, ἡ εἰρήνη καὶ ἡ κατὰ Θεὸν ζωὴ τῶν γονέων μποροῦν νὰ δημιουργήσουν εὐνοϊκὲς προϋποθέσεις γιὰ τὴ μελλοντικὴ ἀνάπτυξη τοῦ παιδιοῦ, ἐνῶ μία δυσμενὴς ψυχολογικὴ κατάσταση τῆς μητέρας ἐνδέχεται νὰ ἐπιδράσει ἀρνητικὰ στὴν ψυχική του συγκρότηση.
Στὸ σημεῖο αὐτὸ εἶναι ἀπαραίτητο νὰ διαχωριστοῦν δύο διαφορετικὰ ζητήματα. Τὸ πρῶτο ἀφορᾶ τὴν ἐπίδραση τῶν συνθηκῶν τῆς κυήσεως καὶ τοῦ οἰκογενειακοῦ περιβάλλοντος στὴν ψυχοσωματικὴ ἀνάπτυξη τοῦ παιδιοῦ. Πρόκειται γιὰ ζήτημα ποὺ μπορεῖ νὰ ἐξεταστεῖ μὲ ἐπιστημονικὰ κριτήρια καὶ δὲν συνεπάγεται ἀπὸ μόνο του κάποια δογματικὴ ἀντίφαση. Τὸ δεύτερο ἀφορᾶ τὸν ἰσχυρισμὸ ὅτι ἡ πνευματικὴ κατάσταση τῶν γονέων μεταδίδεται στοὺς ἀπογόνους ὡς κληρονομικὸ χαρακτηριστικό. Ἐδῶ ἀνακύπτει τὸ θεολογικὸ πρόβλημα. Ἐὰν ἡ ἁγιότητα ἢ ἡ ἁμαρτωλότητα μποροῦσαν νὰ μεταδίδονται κληρονομικά, τότε ἡ προσωπικὴ πνευματικὴ κατάσταση τοῦ ἀνθρώπου θὰ ἐξαρτιόταν, ἔστω ἐν μέρει, ἀπὸ τὶς πράξεις καὶ τὴν προαίρεση ἄλλων προσώπων.
Ἡ θεία χάρη, ὅμως, δὲν ἀποτελεῖ φυσικὸ ἢ βιολογικὸ χαρακτηριστικὸ τὸ ὁποῖο μεταβιβάζεται ἀπὸ τοὺς γονεῖς στὰ παιδιά. Οὔτε ἡ προσωπικὴ ἁγιότητα ἑνὸς προγόνου συνεπάγεται αὐτομάτως τὴν ἁγιότητα τῶν ἀπογόνων του. Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι ἡ προσευχὴ τῶν γονέων εἶναι ἄνευ σημασίας ἢ ὅτι ὁ Θεὸς δὲν μπορεῖ νὰ εὐεργετήσει ἕνα ἄνθρωπο ἀνταποκρινόμενος στὶς προσευχὲς ἄλλων. Ἡ μεσιτεία καὶ ἡ προσευχὴ ἀποτελοῦν πραγματικὸ στοιχεῖο τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς, διαφέρουν ὅμως οὐσιωδῶς ἀπὸ τὴν ἀντίληψη ὅτι ἡ χάρη μεταδίδεται ὡς κληρονομικὴ ἰδιότητα. Ὁ ἴδιος ὁ π. Νικόλαος ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ ἀνθρώπινη θέληση μπορεῖ νὰ ἀντισταθεῖ στὶς ἀρνητικὲς καταβολὲς καὶ νὰ τὶς ὑπερβεῖ, ἐνῶ στὴ σχετικὴ συζήτηση γίνεται ἀναφορὰ καὶ στὴ χάρη τοῦ Βαπτίσματος, ἡ ὁποία ἀναγεννᾶ τὸν ἄνθρωπο. Οἱ παραδοχὲς αὐτὲς καθιστοῦν ἀναγκαία μία σαφέστερη διάκριση μεταξὺ τῶν φυσικῶν συνεπειῶν τῆς πτώσεως, τῶν ψυχολογικῶν ἐπιδράσεων τοῦ περιβάλλοντος καὶ τῆς προσωπικῆς συμμετοχῆς τοῦ ἀνθρώπου στὴ θεία χάρη.
Ὁ πνευματικὸς νόμος καὶ αἱ ἁμαρτίαι τῶν προγόνων κατὰ τὸν Μητρ. Μόρφου Νεόφυτον
Μία ἀνάλογη προβληματικὴ συναντᾶται καὶ σὲ τοποθετήσεις τοῦ Μητροπολίτη Μόρφου Νεοφύτου, ὁ ὁποῖος συνδέει τὶς ἁμαρτίες προηγούμενων γενεῶν μὲ τὴν πνευματικὴ κατάσταση τῶν μεταγενέστερων. Ἐπικαλούμενος τὸν λεγόμενο «πνευματικὸ νόμο» καὶ ἀναφερόμενος στὸν ἅγιο Πορφύριο, ὑποστηρίζει ὅτι οἱ ἁμαρτίες τῶν παλαιότερων γενεῶν μποροῦν νὰ ἐπηρεάζουν τὶς νεότερες σὰν «πνευματικὰ μικρόβια»: «Ὑπάρχει ἕνα πρόβλημα μὲ τὴ συλλογικότητα, αὐτὸ ποὺ λένε οἱ ἅγιοι Πατέρες ὁ πνευματικὸς νόμος. Ὅλα αὐτὰ ποὺ συμβαίνουν στὴν Ἑλλάδα εἶναι ἁμαρτίες τῶν παλαιοτέρων γενεῶν, οἱ ὁποῖες ἔρχονται ὡς πνευματικὰ μικρόβια, ὅπως ἔλεγε ὁ ἅγιος Πορφύριος, νὰ ἐπηρεάσουν τὶς σύγχρονες γενεές». Μάλιστα, διατυπώνει τὴν ἄποψη ὅτι, ὅπως κληρονομοῦνται ὁρισμένα χαρίσματα καὶ τάλαντα τῶν προγόνων, ἔτσι κληρονομοῦνται καὶ τὰ πάθη ἢ οἱ ἁμαρτίες τους, ἐφόσον ἐκεῖνοι δὲν μετανόησαν: «Ὅπως ὑπάρχουν τὰ τάλαντα τῶν προγόνων, τὰ ὁποῖα κληρονομοῦμε, κληρονομοῦμε καὶ τὰ πάθη τους, τὶς ἁμαρτίες τους, στὸν βαθμὸ ποὺ δὲν μετανόησαν».
Ἡ θέση αὐτὴ δημιουργεῖ σοβαρὰ ἐρωτήματα σχετικὰ μὲ τὴ φύση τῆς ἁμαρτίας καὶ τὴν προσωπικὴ εὐθύνη. Εἶναι ἀσφαλῶς δυνατὸν οἱ πράξεις μιᾶς γενεᾶς νὰ ἔχουν συνέπειες στὴ ζωὴ τῶν ἑπόμενων. Ἕνας πόλεμος, μία κοινωνικὴ σύγκρουση, μία οἰκογενειακὴ ἀδικία ἢ μία μακροχρόνια ἐχθρότητα μποροῦν νὰ διαμορφώσουν τὶς συνθῆκες μέσα στὶς ὁποῖες θὰ ζήσουν οἱ ἀπόγονοι. Γιὰ παράδειγμα, οἱ συνέπειες ἑνὸς ἐμφυλίου πολέμου ἐνδέχεται νὰ ἐπηρεάζουν τὴν κοινωνικὴ καὶ οἰκογενειακὴ ζωὴ ἀκόμη καὶ πολλὲς δεκαετίες μετὰ τὴ λήξη του. Οἱ ἑπόμενες γενεὲς μπορεῖ νὰ κληρονομοῦν ἕνα περιβάλλον διχασμοῦ, καχυποψίας ἢ ἐχθρότητας. Ἀπὸ αὐτό, ὅμως, δὲν συνάγεται ὅτι κληρονομοῦν καὶ τὴν προσωπικὴ ἐνοχὴ τῶν ἀνθρώπων ποὺ προκάλεσαν τὶς συγκρούσεις.
Ἡ διάκριση μεταξὺ τῆς ἱστορικῆς συνέπειας μιᾶς ἁμαρτωλῆς πράξεως καὶ τῆς προσωπικῆς εὐθύνης γι᾿ αὐτὴν εἶναι ἀποφασιστική. Οἱ ἀπόγονοι ἐνδέχεται νὰ ὑποστοῦν τὶς συνέπειες τῶν πράξεων τῶν προγόνων τους, χωρὶς νὰ καθίστανται οἱ ἴδιοι ἔνοχοι γιὰ τὶς πράξεις αὐτές. Ὁ πνευματικὸς νόμος δὲν πρέπει, ἑπομένως, νὰ ἑρμηνεύεται ὡς κάποιος ἀπρόσωπος μηχανισμὸς κληρονομικῆς ἀνταποδόσεως, ὁ ὁποῖος μεταφέρει τὴν ἁμαρτία ἀπὸ γενιὰ σὲ γενιὰ ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν προσωπικὴ προαίρεση. Ἡ μετάνοια, ἡ συγχώρηση καὶ ἡ ἐλεύθερη στροφὴ τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὸν Θεὸ μποροῦν νὰ διακόψουν τὴ συνέχιση ἁμαρτωλῶν συμπεριφορῶν καὶ ἐχθροτήτων. Δὲν ὑπάρχει κάποια ἀναπόδραστη πνευματικὴ ἀναγκαιότητα ποὺ νὰ ὑποχρεώνει τοὺς ἀπογόνους νὰ ἐπαναλάβουν τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων τους.
Τὸ αὐτεξούσιον καὶ ἡ προσωπικὴ πνευματικὴ πορεία τοῦ ἀνθρώπου
Τὸ κεντρικὸ ζήτημα ποὺ ἀνακύπτει ἀπὸ τὶς παραπάνω τοποθετήσεις εἶναι ἡ σχέση τῆς ἀνθρώπινης ἐλευθερίας μὲ τὶς φυσικές, ψυχολογικὲς καὶ κοινωνικὲς ἐπιδράσεις. Σύμφωνα μὲ τὴν ὀρθόδοξη πατερικὴ ἀνθρωπολογία, ὁ ἄνθρωπος δημιουργήθηκε κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ καὶ διαθέτει λογικὸ καὶ αὐτεξούσιο. Ἡ ἐλευθερία του δὲν ἀποτελεῖ δευτερεῦον χαρακτηριστικό, ἀλλὰ οὐσιῶδες στοιχεῖο τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως. Ὁ ἄνθρωπος δὲν ἐπιλέγει τὶς συνθῆκες τῆς γεννήσεώς του, τοὺς γονεῖς του, τὴν οἰκογένεια, τὴν κοινωνία ἢ τὴν ἱστορικὴ περίοδο στὴν ὁποία θὰ ζήσει. Οὔτε εἶναι ἀπαλλαγμένος ἀπὸ τὶς συνέπειες τῆς φθορᾶς καὶ τοῦ θανάτου. Ὡστόσο, οἱ συνθῆκες αὐτὲς δὲν καθορίζουν ἀναγκαστικὰ τὴν προσωπική του προαίρεση.
Ἐδῶ πρέπει νὰ διακριθεῖ ὁ λόγος τῆς ἀνθρώπινης φύσεως ἀπὸ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ ἄνθρωπος ἐπιλέγει νὰ ζήσει. Ἡ ἀνθρώπινη φύση εἶναι δημιούργημα τοῦ Θεοῦ, ἐνῶ ἡ προσωπικὴ στάση τοῦ ἀνθρώπου ἀπέναντι στὸν Θεὸ συνδέεται μὲ τὴν ἐλεύθερη χρήση τοῦ αὐτεξουσίου του. Ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ ζήσει κατὰ φύσιν, προσανατολίζοντας τὴ ζωή του πρὸς τὸν Θεό, ἢ παρὰ φύσιν, στρέφοντας τὶς δυνάμεις του πρὸς τὴν ἁμαρτία. Ἡ δυνατότητα αὐτὴ δὲν ἀναιρεῖται ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι γεννήθηκε μέσα σὲ μία οἰκογένεια μὲ προβλήματα ἢ ὅτι οἱ πρόγονοί του διέπραξαν σοβαρὲς ἁμαρτίες. Ἀντιστοίχως, ἡ καταγωγὴ ἀπὸ εὐσεβεῖς ἢ ἀκόμη καὶ ἁγίους προγόνους δὲν ἐξασφαλίζει τὴν προσωπικὴ ἁγιότητα.
Ἡ πνευματικὴ ζωὴ δὲν ἀποτελεῖ μηχανικὴ συνέχεια τῆς οἰκογενειακῆς ἱστορίας. Προϋποθέτει τὴν προσωπικὴ ἀνταπόκριση τοῦ ἀνθρώπου στὴ θεία χάρη, τὴ μετάνοια, τὴν κάθαρση καὶ τὴ συμμετοχὴ στὴ μυστηριακὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ χάρη τοῦ Θεοῦ δὲν καταργεῖ τὸ αὐτεξούσιο, ἀλλὰ συνεργεῖ μὲ τὴν ἐλεύθερη ἀνθρώπινη προαίρεση. Γι᾿ αὐτὸ καὶ ἡ πνευματικὴ πρόοδος δὲν μπορεῖ νὰ ἑρμηνεύεται ὡς ἀποτέλεσμα μιᾶς κληρονομημένης ἁγιότητας οὔτε ἡ ἁμαρτωλὴ ζωὴ ὡς ἀναπόφευκτη συνέπεια τῶν παθῶν τῶν προγόνων. Ἡ ὀρθόδοξη διδασκαλία περὶ μετανοίας προϋποθέτει ἀκριβῶς ὅτι ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ μεταβάλει τὸν τρόπο τῆς ὑπάρξεώς του.
Ἐὰν ἡ προσωπικὴ πνευματικὴ κατάσταση ἦταν καθορισμένη ἀπὸ τὶς ἁμαρτίες προηγούμενων γενεῶν, ἡ μετάνοια θὰ ἔχανε ἕνα οὐσιῶδες μέρος τοῦ νοήματός της. Ὁ ἄνθρωπος θὰ καλοῦνταν νὰ ἀντιμετωπίσει ὄχι μόνον τὶς προσωπικές του ἁμαρτίες, ἀλλὰ καὶ μία ὑποτιθέμενη κληρονομικὴ πνευματικὴ ἐπιβάρυνση, γιὰ τὴν ὁποία δὲν φέρει καμία προσωπικὴ εὐθύνη. Μία τέτοια ἀντίληψη μπορεῖ νὰ δημιουργήσει σύγχυση καὶ ἀδικαιολόγητο φόβο στοὺς πιστούς, ὁδηγώντας τους νὰ ἀναζητοῦν τὶς αἰτίες τῶν πνευματικῶν τους δυσκολιῶν στὶς πράξεις τῶν προγόνων τους ἀντὶ νὰ ἐπικεντρώνονται στὴν προσωπική τους μετάνοια. Ἀσφαλῶς, ἡ ἀναγνώριση τῶν οἰκογενειακῶν καὶ κοινωνικῶν ἐπιδράσεων μπορεῖ νὰ βοηθήσει τὸν ἄνθρωπο νὰ κατανοήσει ὁρισμένες δυσκολίες του. Δὲν πρέπει, ὅμως, νὰ συγχέεται ἡ ψυχολογικὴ ἢ ἱστορικὴ ἐπίδραση μὲ τὴ μετάδοση προσωπικῆς ἁμαρτίας.
Ἡ Ἐκκλησία δὲν καλεῖ τὸν ἄνθρωπο νὰ ἀναζητήσει κάποια κληρονομικὴ ἐνοχή, ἀλλὰ νὰ ἀναγνωρίσει τὴ δική του πνευματικὴ κατάσταση καὶ νὰ στραφεῖ ἐλεύθερα πρὸς τὸν Θεό. Τὸ Βάπτισμα, ἡ μετάνοια καὶ ἡ συμμετοχὴ στὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας φανερώνουν ὅτι ἡ σωτηρία δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν οἰκογενειακὴ καταγωγή, ἀλλὰ ἀπὸ τὴ χάρη τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἐλεύθερη ἀνταπόκριση τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἐπίδραση τῆς οἰκογένειας, τῆς ἀνατροφῆς καὶ τῶν ἱστορικῶν συνθηκῶν στὴν ἀνθρώπινη ζωὴ ἀποτελεῖ πραγματικότητα, δὲν πρέπει ὅμως νὰ συγχέεται μὲ τὴν προσωπικὴ ἐνοχὴ ἢ μὲ μία ὑποτιθέμενη κληρονομικὴ μετάδοση τῆς πνευματικῆς καταστάσεως.
Οἱ τοποθετήσεις τοῦ π. Χαραλάμπους Κοπανάκη, τοῦ π. Νικολάου Λουδοβίκου καὶ τοῦ Μητροπολίτη Μόρφου Νεοφύτου παρουσιάζουν διαφορετικὲς ἐκδοχὲς αὐτῆς τῆς προβληματικῆς. Ἡ πρώτη δίνει ἔμφαση στὴ διαγενεακὴ μετάδοση συναισθηματικῶν χαρακτηριστικῶν, ἡ δεύτερη ἐπεκτείνει τὴ συζήτηση στὴν πνευματικὴ κατάσταση καὶ στὴ θεία χάρη, ἐνῶ ἡ τρίτη συνδέει τὰ πάθη καὶ τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων μὲ τὴν ἐνέργεια τοῦ πνευματικοῦ νόμου. Παρὰ τὶς διαφορές τους, οἱ θέσεις αὐτὲς ἐγείρουν ἕνα κοινὸ ἐρώτημα: μέχρι ποιό σημεῖο μπορεῖ νὰ γίνεται λόγος γιὰ κληρονομικότητα χωρὶς νὰ περιορίζεται ἡ προσωπικὴ ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου; Ἡ ἀπάντηση πρέπει νὰ ἀναζητηθεῖ στὴ σαφῆ διάκριση μεταξὺ φύσεως καὶ προαιρέσεως, μεταξὺ τῶν συνεπειῶν τῆς πτώσεως καὶ τῆς προσωπικῆς ἁμαρτίας, μεταξὺ τῆς ἐπιδράσεως τοῦ περιβάλλοντος καὶ τῆς ἐλεύθερης πνευματικῆς πορείας. Ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἔνοχος γιὰ τὶς ἁμαρτίες τῶν προγόνων του οὔτε κληρονομεῖ αὐτομάτως τὴν ἁγιότητά τους. Γεννιέται μέσα σὲ συγκεκριμένες φυσικὲς καὶ ἱστορικὲς συνθῆκες, ἀλλὰ καλεῖται προσωπικὰ καὶ ἐλεύθερα νὰ ἀνταποκριθεῖ στὴ χάρη τοῦ Θεοῦ. Αὐτὸ ἀκριβῶς ἀποτελεῖ τὸ οὐσιῶδες περιεχόμενο τῆς ὀρθόδοξης διδασκαλίας περὶ αὐτεξουσίου: ὅτι ὁ ἄνθρωπος, παρὰ τὶς ἐπιδράσεις καὶ τὶς δυσκολίες ποὺ ἀντιμετωπίζει, δὲν στερεῖται τῆς δυνατότητας νὰ μετανοήσει, νὰ ἀγωνιστεῖ κατὰ τῶν παθῶν καὶ νὰ προχωρήσει, μὲ τὴ συνεργία τῆς θείας χάριτος, ἀπὸ τὸ παρὰ φύσιν στὸ κατὰ φύσιν καὶ ἀπὸ ἐκεῖ στὸ ὑπὲρ φύσιν.